Công cụ này làm gì
Công cụ này tính lực hấp dẫn và lực thủy triều (lực vi sai) mà Mặt Trăng cùng Mặt Trời tác động lên Trái Đất, biểu thị trên mỗi đơn vị khối lượng (N/kg, tương đương m/s^2). Nó cũng cho biết lực thủy triều của Mặt Trăng tại cận điểm (điểm gần Trái Đất nhất) và thể hiện mỗi lực thủy triều dưới dạng tỷ lệ so với giá trị tại cận điểm đó. Đây là công cụ vật lý thuần túy dựa trên định luật hấp dẫn Newton và phép xấp xỉ lực thủy triều tiêu chuẩn, nên áp dụng giống hệt nhau ở mọi nơi trên Trái Đất.
Cách sử dụng
Nhập khối lượng và khoảng cách trung bình của Mặt Trăng, độ lệch tâm quỹ đạo của Mặt Trăng, cùng khối lượng và khoảng cách trung bình của Mặt Trời. Khối lượng tính bằng kilôgam; khoảng cách tính bằng kilômét (được chuyển đổi sang mét bên trong). Hằng số hấp dẫn \(G = 6.67430 \times 10^{-11}\ \text{m}^3\,\text{kg}^{-1}\,\text{s}^{-2}\) và bán kính trung bình của Trái Đất \(R = 6.371 \times 10^{6}\ \text{m}\) là các hằng số cố định, không chỉnh sửa được.
Giải thích các công thức
Gia tốc hấp dẫn của một vật có khối lượng \(M\) ở khoảng cách \(r\) tính từ tâm Trái Đất là
$$g = \frac{G \cdot M}{r^{2}}$$Lực thủy triều chính là độ chênh lệch của lực hấp dẫn đó qua bán kính \(R\) của Trái Đất: ở bậc gần đúng cao nhất, nó bằng
$$F_{\text{thủy triều}} = \frac{2 \cdot G \cdot M \cdot R}{r^{3}}$$Vì số hạng thủy triều giảm theo \(1/r^{3}\) thay vì \(1/r^{2}\), nên Mặt Trăng ở gần có thể chiếm ưu thế so với Mặt Trời xa xôi dù Mặt Trời nặng hơn rất nhiều. Khoảng cách cận điểm của Mặt Trăng được suy ra từ bán trục lớn \(a\) và độ lệch tâm \(e\) theo công thức \(r_{p} = a(1 - e)\).
Ví dụ minh họa (giá trị mặc định)
Với \(M_{\text{Mặt Trăng}} = 7.347673 \times 10^{22}\ \text{kg}\) ở khoảng cách \(r = 384.399\ \text{km}\), lực thủy triều trung bình của Mặt Trăng vào khoảng \(1.10 \times 10^{-6}\ \text{N/kg}\). Mặt Trời (\(1.9891 \times 10^{30}\ \text{kg}\) ở khoảng cách 1 AU) cho khoảng \(5.05 \times 10^{-7}\ \text{N/kg}\). Tại cận điểm,
$$r_{p} = 384.399 \times (1 - 0.0549) = 363.295\ \text{km}$$làm lực thủy triều của Mặt Trăng tăng lên khoảng \(1.30 \times 10^{-6}\ \text{N/kg}\). Các tỷ lệ trở thành Mặt Trăng (trung bình)/Mặt Trăng (cận điểm) = 0.844 và Mặt Trời/Mặt Trăng (cận điểm) = 0.388.
Giá trị thủy triều điển hình của Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời
Máy tính sử dụng gia tốc thủy triều (chênh lệch) Newton trên bán kính Trái Đất: \(F_{\text{tidal}} = \frac{2GMR}{r^{3}}\), với \(G = 6.6743\times10^{-11}\ \text{m}^3\text{kg}^{-1}\text{s}^{-2}\) và \(R = 6.371\times10^{6}\) m. Các giá trị dưới đây là số liệu thiên văn tiêu chuẩn.
| Đại lượng | Giá trị điển hình |
|---|---|
| Khối lượng Mặt Trăng | 7.342 × 1022 kg |
| Khoảng cách trung bình tới Mặt Trăng | 384,400 km |
| Điểm cận địa của Mặt Trăng (xấp xỉ) | 363,300 km |
| Điểm viễn địa của Mặt Trăng (xấp xỉ) | 405,500 km |
| Độ lệch tâm quỹ đạo Mặt Trăng | 0.0549 |
| Khối lượng Mặt Trời | 1.989 × 1030 kg |
| Khoảng cách Trái Đất–Mặt Trời (1 AU) | 149.6 triệu km |
| Bán kính trung bình Trái Đất | 6,371 km |
| Gia tốc thủy triều của Mặt Trăng (khoảng cách trung bình) | ≈ 1.1 × 10-6 m/s² |
| Gia tốc thủy triều của Mặt Trời (1 AU) | ≈ 5.1 × 10-7 m/s² |
| Tỷ số thủy triều Mặt Trời/Mặt Trăng (khoảng cách trung bình) | ≈ 0.46 |
Diễn giải kết quả lực thủy triều
Kết quả là các gia tốc chênh lệch, được biểu thị bằng N/kg (tương đương m/s²). Chúng mô tả sự khác biệt giữa lực hút tại phía gần hoặc phía xa của Trái Đất và lực hút tại tâm Trái Đất. Với khoảng 1.1 × 10-6 m/s² do Mặt Trăng gây ra, giá trị này xấp xỉ 10-7 trọng lực bề mặt (9.81 m/s²). Lực nhỏ như vậy không thể làm thay đổi trọng lượng của bạn đáng kể, nhưng nó tác động lên mọi đại dương cùng lúc và từ từ nâng lên hạ xuống mực nước, tạo nên thủy triều.
Tỷ số so với điểm cận địa. Mỗi tỷ số so sánh lực thủy triều với lực thủy triều của Mặt Trăng tại điểm cận địa. Tỷ số nhỏ hơn 1 nghĩa là lực thủy triều yếu hơn so với tại điểm cận địa. Mặt Trăng ở khoảng cách trung bình cho khoảng 0.84 và ở điểm viễn địa khoảng 0.72. Mặt Trời cho khoảng 0.39 ở 1 AU, nên tác động của nó bằng khoảng 46% so với Mặt Trăng ở khoảng cách trung bình.
Triều cường và triều kém. Vào lúc trăng non và trăng tròn, Mặt Trời và Mặt Trăng thẳng hàng, lực thủy triều của chúng cộng lại và tạo ra triều cường (tổng khoảng 1.46 lần so với chỉ Mặt Trăng ở khoảng cách trung bình). Vào các pha thượng huyền và hạ huyền, chúng tác động theo góc vuông, nên thủy triều Mặt Trời triệt tiêu một phần thủy triều Mặt Trăng và tạo ra triều kém (biên độ nhỏ hơn).
Hiệu ứng cận địa. Vì lực thủy triều tỷ lệ với 1/r³, Mặt Trăng ở điểm cận địa tạo ra lực thủy triều lớn hơn khoảng 17–20% so với ở khoảng cách trung bình (khoảng 18% với các giá trị ở đây). Do đó, triều cường xảy ra khi Mặt Trăng ở cận địa sẽ lớn hơn mức trung bình.
Giới hạn. Đây là gia tốc thủy triều Newton lý tưởng hóa, không phải là dự báo độ cao thủy triều tại một địa điểm cụ thể. Thủy triều thực tế phụ thuộc vào hình dạng lòng đại dương, đường bờ biển, độ sâu nước, hiện tượng cộng hưởng và thời tiết, vì vậy cùng một lực có thể tạo ra biên độ thủy triều rất khác nhau ở các nơi khác nhau.
Các kịch bản lực thủy triều: Cận địa, trung bình, viễn địa và các thiên thể khác
Tất cả các hàng đều sử dụng \(F = \frac{2GMR}{r^{3}}\) với \(R = 6.371\times10^{6}\) m. Với Mặt Trăng, \(2GMR = 2(6.6743\times10^{-11})(7.342\times10^{22})(6.371\times10^{6}) \approx 6.244\times10^{19}\). Với Mặt Trời, \(2GMR \approx 1.692\times10^{27}\). Cột cuối cùng chia mỗi lực cho giá trị của Mặt Trăng tại điểm cận địa là 1.302 × 10-6 N/kg.
| Kịch bản | Khoảng cách | Lực thủy triều (N/kg) | Tỷ số so với Mặt Trăng tại điểm cận địa |
|---|---|---|---|
| Mặt Trăng ở điểm cận địa | 363,300 km | 1.302 × 10-6 | 1.000 |
| Mặt Trăng ở khoảng cách trung bình | 384,400 km | 1.099 × 10-6 | 0.844 |
| Mặt Trăng ở điểm viễn địa | 405,500 km | 9.36 × 10-7 | 0.719 |
| Mặt Trời ở 1 AU | 149.6 triệu km | 5.05 × 10-7 | 0.388 |
| Mặt Trời ở điểm cận nhật | ≈147.1 triệu km | 5.31 × 10-7 | 0.408 |
| Mặt Trời ở điểm viễn nhật | ≈152.1 triệu km | 4.81 × 10-7 | 0.369 |
Kiểm tra tính toán (Mặt Trăng, khoảng cách trung bình): \(r = 3.844\times10^{8}\) m, nên \(r^3 = 5.680\times10^{25}\) m³, và \(F = \frac{6.244\times10^{19}}{5.680\times10^{25}} \approx 1.099\times10^{-6}\) N/kg.
Ngay cả khi Mặt Trời ở gần nhất vẫn tạo ra lực thủy triều nhỏ hơn Mặt Trăng ở viễn địa, vì khối lượng rất lớn của Mặt Trời bị khoảng cách triệt tiêu, bởi khoảng cách đi vào công thức dưới dạng lũy thừa bậc ba.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao lực thủy triều của Mặt Trời lại nhỏ hơn của Mặt Trăng? Dù Mặt Trời nặng hơn rất nhiều, lực thủy triều tỷ lệ với \(1/r^{3}\), mà Mặt Trời lại ở xa hơn khoảng 390 lần. Vì thế hiệu ứng tạo thủy triều của Mặt Trời chỉ bằng khoảng 40-46% so với Mặt Trăng.
"Trên mỗi đơn vị khối lượng" nghĩa là gì? Các kết quả là gia tốc (N/kg = m/s^2). Để có lực tác động lên một vật cụ thể, hãy nhân với khối lượng của vật đó tính bằng kg.
Tại sao con số của tôi hơi khác so với sách giáo khoa? Giá trị chính xác phụ thuộc vào hằng số \(G\) và bán kính Trái Đất \(R\) được chọn, cũng như việc có tính đến các số hạng thủy triều bậc cao hơn hay không. Công cụ này dùng phép xấp xỉ bậc cao nhất, vốn hợp lệ vì \(R\) nhỏ hơn \(r\) rất nhiều.