Bu hesaplayıcı ne işe yarar?
Bu araç, paydasında iki farklı doğrusal çarpan bulunan basit (öz) rasyonel ifadeler için basit kesirlere ayırma işlemi yapar. Payı \(px + q\) biçiminde, paydası \((x - a)(x - b)\) olan bir kesri, \(A/(x - a)\) ve \(B/(x - b)\) şeklinde iki sade terime böler. Bu yöntem, özellikle rasyonel fonksiyonların integralini alırken cebir ve analiz derslerinde en sık kullanılan tekniklerden biridir.
Nasıl kullanılır?
Önce pay katsayılarını, yani p ve q değerlerini girin (kesrin payı \(px + q\) olur). Ardından \((x - a)\) ve \((x - b)\) çarpanlarını tanımlayan iki kök olan a ve b değerlerini yazın. Bu iki kökün birbirinden farklı olması gerekir. Hesaplayıcı, ayırma işlemini tam bir özdeşlik haline getiren A ve B sabitlerini size verir.
Formülün açıklaması
Şu eşitliği sağlamak isteriz: $$\frac{px+q}{(x-a)(x-b)} = \frac{A}{x-a} + \frac{B}{x-b}$$ Paydaları sadeleştirmek için her iki tarafı çarpınca \(px + q = A(x - b) + B(x - a)\) elde ederiz. Kapatma (cover-up) yöntemiyle A'yı yalnız bırakmak için \(x = a\) koyarız: $$A = \frac{pa + q}{a - b}$$ B'yi yalnız bırakmak için \(x = b\) koyarız: $$B = \frac{pb + q}{b - a}$$ Hesaplayıcının değerlendirdiği şey tam olarak bu iki kapalı ifadedir.
Çözümlü örnek
\(\frac{3x + 5}{(x - 1)(x - 2)}\) ifadesini ayıralım. Burada \(p = 3\), \(q = 5\), \(a = 1\), \(b = 2\) olur. Buna göre $$A = \frac{3\cdot 1 + 5}{1 - 2} = \frac{8}{-1} = -8$$ ve $$B = \frac{3\cdot 2 + 5}{2 - 1} = \frac{11}{1} = 11$$ olur. Dolayısıyla ayrılmış hali \(-\frac{8}{x - 1} + \frac{11}{x - 2}\) şeklindedir.
Daha Fazla Çözümlü Örnek
Her iki örnekte de \(\frac{px+q}{(x-a)(x-b)}\) biçimindeki, \(a \ne b\) olan ifade için \(A = \frac{pa + q}{a - b}\) ve \(B = \frac{pb + q}{b - a}\) formülleri kullanılır.
Örnek 1: (x + 7)/((x + 1)(x − 3))
- Her çarpanı (x − kök) biçiminde yazın. \((x+1)\) çarpanı \((x-(-1))\) olduğundan \(a = -1\) olur. \((x-3)\) çarpanı \(b = 3\) verir. Pay \(x + 7\) olduğundan \(p = 1\) ve \(q = 7\) olur.
- A değerini hesaplayın. \(A = \frac{(1)(-1) + 7}{-1 - 3} = \frac{6}{-4} = \) -1.5. Payda negatif olduğuna dikkat edin: \(a - b = -1 - 3 = -4\).
- B değerini hesaplayın. \(B = \frac{(1)(3) + 7}{3 - (-1)} = \frac{10}{4} = \) 2.5. Burada \(b - a = 3 + 1 = 4\) olur, çünkü negatif bir sayıyı çıkarmak toplamaya dönüşür.
- Kontrol edin. \(A + B = -1.5 + 2.5 = 1 = p\) ✓. Ayrıca \(-(Ab + Ba) = -((-1.5)(3) + (2.5)(-1)) = -(-4.5 - 2.5) = 7 = q\) ✓.
Sonuç: \(\frac{x+7}{(x+1)(x-3)} = \frac{-1.5}{x+1} + \frac{2.5}{x-3}\).
Örnek 2: 4/((x − 2)(x + 2))
- Girdileri belirleyin. Pay sabit 4 olduğundan \(p = 0\) ve \(q = 4\) olur. Kökler \(a = 2\) ve \(b = -2\) değerleridir.
- A değerini hesaplayın. \(A = \frac{(0)(2) + 4}{2 - (-2)} = \frac{4}{4} = 1\).
- B değerini hesaplayın. \(B = \frac{(0)(-2) + 4}{-2 - 2} = \frac{4}{-4} = \) -1.
- Kontrol edin. \(A + B = 1 + (-1) = 0 = p\) ✓. Ayrıca \(-(Ab + Ba) = -((1)(-2) + (-1)(2)) = -(-4) = 4 = q\) ✓.
Sonuç: \(\frac{4}{(x-2)(x+2)} = \frac{1}{x-2} - \frac{1}{x+2}\). Sabit bir pay her zaman \(A = -B\) sonucunu verir, çünkü \(p = 0\) olur.
Sonucu Kontrol Etme ve Kullanma
Yeniden birleştirerek doğrulayın. İki kesri ortak payda \((x-a)(x-b)\) üzerinde toplayın. Pay şu hale gelir:
$$A(x - b) + B(x - a) = (A + B)\,x - (Ab + Ba).$$Bu ifade, her x için \(px + q\) değerine eşit olmalıdır. Katsayıları eşleştirmek iki kontrol verir: \(A + B = p\) ve \(-(Ab + Ba) = q\). İkisi de sağlanıyorsa ayrıştırma doğrudur.
A ve B birer artıktır. \(A\), \((x-a)\cdot\frac{px+q}{(x-a)(x-b)}\) ifadesinin \(x = a\) noktasındaki değeridir ve bu değer \(\frac{pa+q}{a-b}\) olur. Bu, fonksiyonun \(x = a\) basit kutbundaki artıktır. Benzer şekilde \(B\), \(x = b\) noktasındaki artıktır. Formüllerin işe yaramasının nedeni budur: bir çarpanı örtüp kalan ifadeye o çarpanın kökünü yerleştirmek, o terimin katsayısını verir.
İntegral alma. Ayrıştırıldıktan sonra her terim doğrudan integre edilir:
$$\int \frac{px+q}{(x-a)(x-b)}\,dx = A\ln|x - a| + B\ln|x - b| + C.$$Mutlak değerler önemlidir, çünkü integrand her kökün iki tarafında da tanımlıdır.
Sıfır katsayılar. \(A = 0\) ancak \(pa + q = 0\) olduğunda gerçekleşir; yani pay \(x = a\) noktasında sıfır olur. Bu durumda \((x-a)\) çarpanı orijinal kesirden sadeleşir ve geriye \(\frac{B}{x-b}\) kalır, burada \(B = p\) olur. Aynı durum \(B = 0\) ve \((x-b)\) çarpanı için de geçerlidir.
Koşul. Köklerin farklı olması gerekir (\(a \ne b\)). Eğer \(a = b\) ise payda tekrarlı bir çarpan olur ve ayrıştırma farklı bir biçim alır: \(\frac{A}{x-a} + \frac{B}{(x-a)^2}\).
Sıkça sorulan sorular
a ile b neden farklı olmak zorunda? Eğer \(a = b\) olursa payda \((x - a)^2\) gibi tekrar eden bir çarpana sahip olur ve bu durum \(A/(x - a) + B/(x - a)^2\) gibi farklı bir biçim gerektirir. Bu nedenle iki terimli bu basit formül artık geçerli olmaz.
Pay mutlaka px + q biçiminde mi olmalı? Payın derecesi paydanınkinden küçük olmalıdır (yani öz kesir olmalıdır). Burada doğrusal pay \(px + q\) genel durumdur; sabit bir pay için \(p = 0\) alabilirsiniz.
Çarpanlarım (x + c) gibi görünüyorsa ne yapmalıyım? \((x + c)\) ifadesini \((x - (-c))\) şeklinde yeniden yazın; böylece ilgili kök \(a = -c\) olur.