Công cụ này làm gì
Công cụ này giúp bạn phân tích một phân thức hữu tỉ thực sự (bậc tử nhỏ hơn bậc mẫu) khi mẫu số có hai thừa số bậc nhất phân biệt. Với tử số dạng px + q và mẫu số (x − a)(x − b), công cụ sẽ tách phân thức thành hai số hạng đơn giản A/(x − a) và B/(x − b). Đây là một trong những kỹ thuật quen thuộc nhất trong đại số và giải tích, đặc biệt hữu ích khi tính tích phân của các hàm hữu tỉ.
Cách sử dụng
Bạn nhập hai hệ số của tử số là p và q (sao cho tử số là px + q), sau đó nhập hai nghiệm a và b tạo nên hai thừa số (x − a) và (x − b). Lưu ý rằng hai nghiệm phải khác nhau. Công cụ sẽ trả về hai hằng số A và B để phép phân tích trở thành một đẳng thức đúng với mọi giá trị của x.
Giải thích công thức
Ta cần có $$\frac{p\,x + q}{(x - a)(x - b)} = \frac{A}{x - a} + \frac{B}{x - b}$$ Nhân hai vế với mẫu chung ta được \(px + q = A(x - b) + B(x - a)\). Áp dụng phương pháp "che" (cover-up), thay \(x = a\) để tìm A: $$A = \frac{p\,a + q}{a - b}$$ Thay \(x = b\) để tìm B: $$B = \frac{p\,b + q}{b - a}$$ Đây chính là hai biểu thức dạng đóng mà công cụ sẽ tính toán.
Ví dụ minh họa
Phân tích \(\frac{3x + 5}{(x - 1)(x - 2)}\). Ở đây \(p = 3\), \(q = 5\), \(a = 1\), \(b = 2\). Khi đó $$A = \frac{3\cdot 1 + 5}{1 - 2} = \frac{8}{-1} = -8,$$ và $$B = \frac{3\cdot 2 + 5}{2 - 1} = \frac{11}{1} = 11.$$ Vậy kết quả phân tích là $$\frac{-8}{x - 1} + \frac{11}{x - 2}.$$
Thêm các ví dụ minh họa
Cả hai ví dụ đều dùng các công thức \(A = \frac{pa + q}{a - b}\) và \(B = \frac{pb + q}{b - a}\), cho dạng \(\frac{px+q}{(x-a)(x-b)}\) với \(a \ne b\).
Ví dụ 1: (x + 7)/((x + 1)(x − 3))
- Viết lại mỗi thừa số dưới dạng (x − nghiệm). Thừa số \((x+1)\) là \((x-(-1))\), nên \(a = -1\). Thừa số \((x-3)\) cho \(b = 3\). Tử số là \(x + 7\), nên \(p = 1\) và \(q = 7\).
- Tính A. \(A = \frac{(1)(-1) + 7}{-1 - 3} = \frac{6}{-4} = \) -1.5. Lưu ý mẫu số âm: \(a - b = -1 - 3 = -4\).
- Tính B. \(B = \frac{(1)(3) + 7}{3 - (-1)} = \frac{10}{4} = \) 2.5. Ở đây \(b - a = 3 + 1 = 4\), vì trừ một số âm thì được cộng thêm.
- Kiểm tra. \(A + B = -1.5 + 2.5 = 1 = p\) ✓. Ngoài ra \(-(Ab + Ba) = -((-1.5)(3) + (2.5)(-1)) = -(-4.5 - 2.5) = 7 = q\) ✓.
Kết quả: \(\frac{x+7}{(x+1)(x-3)} = \frac{-1.5}{x+1} + \frac{2.5}{x-3}\).
Ví dụ 2: 4/((x − 2)(x + 2))
- Xác định các đầu vào. Tử số là hằng số 4, nên \(p = 0\) và \(q = 4\). Các nghiệm là \(a = 2\) và \(b = -2\).
- Tính A. \(A = \frac{(0)(2) + 4}{2 - (-2)} = \frac{4}{4} = 1\).
- Tính B. \(B = \frac{(0)(-2) + 4}{-2 - 2} = \frac{4}{-4} = \) -1.
- Kiểm tra. \(A + B = 1 + (-1) = 0 = p\) ✓. Ngoài ra \(-(Ab + Ba) = -((1)(-2) + (-1)(2)) = -(-4) = 4 = q\) ✓.
Kết quả: \(\frac{4}{(x-2)(x+2)} = \frac{1}{x-2} - \frac{1}{x+2}\). Tử số là hằng số thì luôn cho \(A = -B\), vì \(p = 0\).
Kiểm tra và sử dụng kết quả
Kiểm tra bằng cách ghép lại. Đưa hai phân thức về cùng mẫu số \((x-a)(x-b)\). Tử số trở thành
$$A(x - b) + B(x - a) = (A + B)\,x - (Ab + Ba).$$Biểu thức này phải bằng \(px + q\) với mọi x. Đồng nhất hệ số cho hai điều kiện kiểm tra: \(A + B = p\) và \(-(Ab + Ba) = q\). Nếu cả hai đều đúng thì phân tích là chính xác.
A và B là thặng dư. \(A\) là giá trị của \((x-a)\cdot\frac{px+q}{(x-a)(x-b)}\) tại \(x = a\), tức là \(\frac{pa+q}{a-b}\). Đó là thặng dư của hàm số tại cực đơn \(x = a\). Tương tự, \(B\) là thặng dư tại \(x = b\). Đây là lý do các công thức hoạt động: che một thừa số rồi thay nghiệm của nó vào phần còn lại sẽ cho hệ số của số hạng đó.
Tích phân. Sau khi phân tích, mỗi số hạng được tích phân trực tiếp:
$$\int \frac{px+q}{(x-a)(x-b)}\,dx = A\ln|x - a| + B\ln|x - b| + C.$$Các giá trị tuyệt đối có ý nghĩa vì hàm dưới dấu tích phân xác định ở cả hai phía của mỗi nghiệm.
Hệ số bằng 0. \(A = 0\) khi và chỉ khi \(pa + q = 0\), nghĩa là tử số triệt tiêu tại \(x = a\). Khi đó thừa số \((x-a)\) bị khử khỏi phân thức ban đầu, và phần còn lại là \(\frac{B}{x-b}\) với \(B = p\). Điều tương tự đúng với \(B = 0\) và thừa số \((x-b)\).
Điều kiện. Các nghiệm phải khác nhau (\(a \ne b\)). Nếu \(a = b\), mẫu số là một thừa số lặp, và việc phân tích có dạng khác: \(\frac{A}{x-a} + \frac{B}{(x-a)^2}\).
Câu hỏi thường gặp
Vì sao a và b phải khác nhau? Nếu \(a = b\) thì mẫu số có thừa số lặp \((x - a)^2\), trường hợp này cần dạng phân tích khác là \(\frac{A}{x - a} + \frac{B}{(x - a)^2}\), nên công thức hai số hạng đơn giản ở đây không còn áp dụng được.
Tử số có bắt buộc phải là px + q không? Tử số phải có bậc nhỏ hơn bậc của mẫu số (tức là phân thức thực sự). Tử số bậc nhất px + q là trường hợp tổng quát ở đây; nếu tử số là hằng số thì bạn chỉ cần đặt \(p = 0\).
Nếu thừa số của tôi có dạng (x + c) thì sao? Bạn hãy viết lại \((x + c)\) thành \((x - (-c))\), khi đó nghiệm tương ứng là \(a = -c\).