Máy tính phân số này làm được gì?
Công cụ này thực hiện bốn phép tính cơ bản trên hai phân số. Bạn chỉ cần nhập tử số và mẫu số của mỗi phân số, chọn phép cộng, trừ, nhân hoặc chia, và máy tính sẽ trả về đáp án dưới dạng phân số đã tối giản kèm theo giá trị thập phân tương ứng. Công cụ hoạt động với cả số nguyên dương lẫn số nguyên âm và tự động rút gọn kết quả, nên bạn không phải mất công ước lược các thừa số chung bằng tay.
Các ô nhập liệu
- num1 / den1 – tử số và mẫu số của phân số thứ nhất.
- num2 / den2 – tử số và mẫu số của phân số thứ hai.
- op – phép tính: cộng (+), trừ (−), nhân (×) hoặc chia (÷).
Mẫu số bằng 0 là không hợp lệ, và việc chia cho một phân số thứ hai có tử số bằng 0 cũng bị từ chối, vì cả hai trường hợp đều tạo ra giá trị không xác định.
Các công thức được sử dụng
Máy tính áp dụng các quy tắc nhân chéo tiêu chuẩn:
- Cộng: (num1 × den2 + num2 × den1) / (den1 × den2)
- Trừ: (num1 × den2 − num2 × den1) / (den1 × den2)
- Nhân: (num1 × num2) / (den1 × den2)
- Chia: (num1 × den2) / (den1 × num2)
Sau đó, máy tính chia cả tử số và mẫu số cho ước chung lớn nhất (ƯCLN) của chúng để rút gọn phân số, đồng thời chuyển dấu âm (nếu có) lên tử số để kết quả luôn ở dạng chuẩn gọn gàng.
Ví dụ minh họa
Giả sử bạn muốn cộng 1/2 với 1/3. Hãy nhập num1 = 1, den1 = 2, num2 = 1, den2 = 3 rồi chọn phép cộng.
- Tử số: 1 × 3 + 1 × 2 = 5
- Mẫu số: 2 × 3 = 6
ƯCLN của 5 và 6 là 1, nên 5/6 đã là phân số tối giản. Kết quả thập phân là 0,8333.
Thêm ví dụ về phân số: Cộng, trừ, nhân và chia
Các ví dụ này dùng quy tắc chung cho phân số \(\frac{a}{b}\) và \(\frac{c}{d}\) (với \(b\neq 0\), \(d\neq 0\)): phép trừ cho \(\frac{a\cdot d - c\cdot b}{b\cdot d}\), phép nhân cho \(\frac{a\cdot c}{b\cdot d}\), và phép chia cho \(\frac{a\cdot d}{b\cdot c}\) (với \(c\neq 0\)). Sau đó, mỗi kết quả được rút gọn bằng cách chia tử số và mẫu số cho ước chung lớn nhất (ƯCLN) của chúng.
Ví dụ 1: Phép trừ, 3/4 − 1/6
- Thay vào: \(\frac{3}{4} - \frac{1}{6} = \frac{3\cdot 6 - 1\cdot 4}{4\cdot 6}\)
- Trước khi rút gọn: tử số \(18 - 4 = 14\), mẫu số \(4\cdot 6 = 24\), nên \(\frac{14}{24}\).
- ƯCLN(14, 24) = 2.
- Rút gọn: \(\frac{14\div 2}{24\div 2} = \frac{7}{12}\).
- Dạng thập phân: \(7 \div 12 = 0.58333\ldots\) (lặp lại số 3).
Ví dụ 2: Phép nhân có rút gọn, 2/4 × 2/3
- Thay vào: \(\frac{2}{4}\times\frac{2}{3} = \frac{2\cdot 2}{4\cdot 3}\)
- Trước khi rút gọn: tử số 4, mẫu số 12, nên \(\frac{4}{12}\).
- ƯCLN(4, 12) = 4.
- Rút gọn: \(\frac{4\div 4}{12\div 4} = \frac{1}{3}\).
- Dạng thập phân: \(1 \div 3 = 0.33333\ldots\) (lặp lại số 3).
Ví dụ 3: Phép chia có kết quả âm, −2/3 ÷ 4/5
- Thay vào: \(\frac{-2}{3}\div\frac{4}{5} = \frac{-2\cdot 5}{3\cdot 4}\) (nhân với nghịch đảo \(\frac{5}{4}\)).
- Trước khi rút gọn: tử số \(-10\), mẫu số 12, nên \(\frac{-10}{12}\).
- ƯCLN(10, 12) = 2 (dấu không ảnh hưởng đến ƯCLN).
- Rút gọn: \(\frac{-10\div 2}{12\div 2} = \frac{-5}{6}\), viết là \(-\frac{5}{6}\).
- Dạng thập phân: \(-5 \div 6 = -0.83333\ldots\) (lặp lại số 3).
Cách cộng, trừ, nhân và chia phân số bằng tay
- Kiểm tra mẫu số. Mẫu số không được bằng 0. Với phép chia, tử số của phân số thứ hai cũng phải khác 0, vì chia cho 0 là không xác định.
- Cộng hoặc trừ: tìm mẫu số chung nhỏ nhất (BCNN, bội chung nhỏ nhất), tức là số nhỏ nhất mà cả hai mẫu số đều chia hết. Quy đồng từng phân số về mẫu số đó bằng cách nhân cả tử số và mẫu số với cùng một thừa số, rồi cộng hoặc trừ các tử số và giữ nguyên mẫu số. Ví dụ: \(\frac{1}{4}+\frac{1}{6}\) có BCNN là 12, nên \(\frac{3}{12}+\frac{2}{12}=\frac{5}{12}\). (Dùng tích \(b\cdot d\) làm mẫu số luôn đúng, nhưng khi đó bạn phải rút gọn nhiều hơn.)
- Nhân: nhân theo chiều ngang, tử số nhân tử số và mẫu số nhân mẫu số: \(\frac{a}{b}\times\frac{c}{d}=\frac{a\cdot c}{b\cdot d}\).
- Chia: nhân phân số thứ nhất với nghịch đảo của phân số thứ hai: \(\frac{a}{b}\div\frac{c}{d}=\frac{a}{b}\times\frac{d}{c}=\frac{a\cdot d}{b\cdot c}\).
- Rút gọn bằng ƯCLN. Thuật toán Euclid liên tục thay cặp (số lớn, số nhỏ) bằng (số nhỏ, số dư) cho đến khi số dư bằng 0; giá trị khác 0 cuối cùng chính là ƯCLN. Với 14 và 24: 24 = 1·14 + 10; 14 = 1·10 + 4; 10 = 2·4 + 2; 4 = 2·2 + 0, nên ƯCLN là 2. Chia tử số và mẫu số cho nó: \(\frac{14}{24}=\frac{7}{12}\).
- Chuyển dấu âm lên tử số. Mẫu số âm được viết lại để mẫu số dương: \(\frac{5}{-6}=\frac{-5}{6}\). Hai dấu âm triệt tiêu: \(\frac{-5}{-6}=\frac{5}{6}\).
- Đổi sang số thập phân bằng cách chia tử số cho mẫu số: \(\frac{7}{12}=7\div 12\approx 0.5833\).
Giải thích các thuật ngữ về phân số
- Tử số: số ở trên, cho biết có bao nhiêu phần được đếm. Trong \(\frac{3}{4}\), tử số là 3.
- Mẫu số: số ở dưới, cho biết cần bao nhiêu phần bằng nhau để tạo thành một tổng thể. Trong \(\frac{3}{4}\), mẫu số là 4. Mẫu số không bao giờ được bằng 0.
- Ước chung lớn nhất (ƯCLN): số nguyên lớn nhất chia hết cho hai số đã cho. ƯCLN(12, 18) = 6.
- Mẫu số chung nhỏ nhất (BCNN): bội chung nhỏ nhất của các mẫu số, dùng để cộng hoặc trừ phân số. Với mẫu số 4 và 6, BCNN là 12.
- Nghịch đảo: phân số được lật ngược lên xuống; một số nhân với nghịch đảo của nó bằng 1. Nghịch đảo của \(\frac{4}{5}\) là \(\frac{5}{4}\). Số 0 không có nghịch đảo.
- Phân số thực sự: giá trị tuyệt đối của tử số nhỏ hơn mẫu số, nên giá trị nằm giữa −1 và 1. Ví dụ: \(\frac{2}{3}\).
- Phân số không thực sự: giá trị tuyệt đối của tử số lớn hơn hoặc bằng mẫu số. Ví dụ: \(\frac{7}{4}\).
- Số hỗn số: một số nguyên cộng với một phân số thực sự. \(\frac{7}{4}=1\frac{3}{4}\).
- Phân số tương đương: các phân số khác nhau có cùng giá trị, được tạo ra bằng cách nhân hoặc chia cả tử số và mẫu số với cùng một số khác 0. \(\frac{1}{2}=\frac{2}{4}=\frac{5}{10}\).
- Dạng tối giản (dạng rút gọn nhất): phân số có ƯCLN của tử số và mẫu số bằng 1. \(\frac{7}{12}\) là dạng tối giản; \(\frac{14}{24}\) thì không.
- Số thập phân hữu hạn: số thập phân có phần lẻ kết thúc, chẳng hạn \(\frac{1}{8}=0.125\). Một phân số ở dạng tối giản cho ra số thập phân hữu hạn khi và chỉ khi mẫu số của nó chỉ có các thừa số nguyên tố 2 và 5.
- Số thập phân vô hạn tuần hoàn: số thập phân có các chữ số lặp lại mãi mãi, chẳng hạn \(\frac{1}{3}=0.333\ldots\) hoặc \(\frac{7}{12}=0.58333\ldots\). Điều này xảy ra khi mẫu số đã rút gọn có thừa số nguyên tố nào đó khác 2 và 5.
Câu hỏi thường gặp
Điều gì xảy ra nếu tôi nhập mẫu số bằng 0? Máy tính sẽ báo lỗi không hợp lệ và không trả về kết quả, vì phân số có mẫu số bằng 0 là không xác định.
Tại sao đáp án trông khác với những gì tôi đã nhập? Kết quả luôn được rút gọn về dạng tối giản. Ví dụ, 2/4 × 2/3 trả về 1/3 chứ không phải 4/12.
Tôi có thể dùng phân số âm không? Có. Bạn chỉ cần nhập tử số hoặc mẫu số âm, công cụ sẽ giữ dấu trên tử số sau khi rút gọn, nên −2/4 sẽ trở thành −1/2.