Khối lượng riêng của dung dịch là gì?
Khối lượng riêng cho biết có bao nhiêu khối lượng được chứa trong một đơn vị thể tích. Với dung dịch—một hỗn hợp đồng nhất như nước muối hay siro đường—khối lượng riêng được xác định bằng cách lấy tổng khối lượng của dung dịch (dung môi cộng với chất tan đã hòa tan) chia cho tổng thể tích mà dung dịch chiếm chỗ. Đây là một trong những tính chất vật lý cơ bản nhất, được sử dụng rộng rãi trong hóa học, sinh học và kỹ thuật.
Cách sử dụng máy tính này
Nhập tổng khối lượng dung dịch theo gam và tổng thể tích theo mililít. Máy tính sẽ trả về ngay khối lượng riêng theo g/mL (tương đương g/cm³) và đồng thời quy đổi sang kg/m³ để dùng cho các ứng dụng theo hệ SI. Hãy chắc chắn rằng cả hai số đo đều mô tả cùng một mẫu dung dịch.
Giải thích công thức
Công thức tính khối lượng riêng là $$\rho = \frac{m}{V}$$ trong đó \(\rho\) (rho) là khối lượng riêng, \(m\) là khối lượng và \(V\) là thể tích. Khi khối lượng tính bằng gam và thể tích tính bằng mililít, khối lượng riêng sẽ có đơn vị g/mL. Vì 1 mL = 1 cm³ và 1 g/mL = 1000 kg/m³, bạn có thể chuyển cùng một giá trị sang đơn vị SI bằng cách nhân với 1000.
Ví dụ minh họa
Giả sử bạn pha một dung dịch nước muối có tổng khối lượng 110 g và chiếm 100 mL. Khi đó khối lượng riêng là $$110 \div 100 = 1{,}1 \text{ g/mL}$$ tương đương 1100 kg/m³. Giá trị này lớn hơn khối lượng riêng của nước tinh khiết (1,0 g/mL), cho thấy việc hòa tan muối làm tăng khối lượng riêng của dung dịch.
Tỷ trọng điển hình của các dung dịch thông dụng
Bảng liệt kê tỷ trọng gần đúng ở khoảng 20 °C. Nồng độ phần trăm của NaCl và sucrose là theo khối lượng (w/w) trong nước, ethanol theo thể tích (v/v), còn HCl là 1 mol/L. Giá trị thực tế phụ thuộc vào nhiệt độ và nồng độ chính xác, vì vậy hãy coi các số này là điểm tham chiếu chứ không phải giá trị chính xác.
| Dung dịch | Tỷ trọng (g/mL) | Tỷ trọng (kg/m³) |
|---|---|---|
| Nước tinh khiết | 0.998 | 998 |
| NaCl 5% | ~1.034 | ~1034 |
| NaCl 10% | ~1.071 | ~1071 |
| NaCl 20% | ~1.148 | ~1148 |
| Sucrose 10% | ~1.038 | ~1038 |
| Sucrose 20% | ~1.081 | ~1081 |
| Sucrose 40% | ~1.176 | ~1176 |
| Ethanol 40% v/v trong nước | ~0.948 | ~948 |
| HCl 1 M | ~1.016 | ~1016 |
| H₂SO₄ đặc (98%) | ~1.84 | ~1840 |
Tỷ trọng thay đổi theo nhiệt độ, và hầu hết chất lỏng đều giảm tỷ trọng nhẹ khi nóng lên. Luôn so sánh các giá trị được đo ở cùng một nhiệt độ.
Chuyển đổi đơn vị tỷ trọng
Máy tính này hiển thị kết quả theo g/mL và kg/m³. Các đơn vị thông dụng khác được quy đổi như sau:
| Đơn vị | Tương đương với 1 g/mL |
|---|---|
| g/cm³ | 1 (giống hệt) |
| kg/L | 1 (giống hệt) |
| kg/m³ | 1000 |
| g/L | 1000 |
| mg/mL | 1000 |
| lb/ft³ | ≈ 62.428 |
| lb/gal (US) | ≈ 8.345 |
Giá trị mẫu
| g/mL (= g/cm³ = kg/L) | kg/m³ (= g/L) | lb/ft³ | lb/gal (US) |
|---|---|---|---|
| 1.0 | 1000 | 62.43 | 8.345 |
| 1.1 | 1100 | 68.67 | 9.180 |
| 1.25 | 1250 | 78.04 | 10.431 |
Để chuyển từ g/mL sang kg/m³, nhân với 1000. Để chuyển sang lb/ft³, nhân với 62.428.
Diễn giải kết quả tỷ trọng của bạn
Máy tính sử dụng công thức \(\rho = \frac{m}{V}\), trong đó \(m\) là tổng khối lượng của dung dịch và \(V\) là tổng thể tích của dung dịch. Ví dụ, một dung dịch có khối lượng 25.0 g và thể tích 20.0 mL có \(\rho = \frac{25.0\,\text{g}}{20.0\,\text{mL}}\), tức là 1.25 g/mL, hay 1250 kg/m³.
So sánh với nước
- Trên khoảng 1 g/mL (nước có tỷ trọng khoảng 0.998 g/mL ở 20 °C): dung dịch đặc hơn nước. Các dung dịch muối, đường và axit là những ví dụ điển hình.
- Dưới khoảng 1 g/mL: dung dịch nhẹ hơn nước. Hỗn hợp ethanol-nước là một trường hợp phổ biến, vì bản thân ethanol chỉ có tỷ trọng khoảng 0.79 g/mL.
Những yếu tố ảnh hưởng đến kết quả
- Nồng độ: tỷ trọng thường tăng khi hòa tan thêm chất tan. Có thể ước tính nồng độ từ tỷ trọng đo được bằng cách đối chiếu với đường chuẩn được lập từ các mẫu chuẩn có nồng độ đã biết.
- Nhiệt độ: tỷ trọng thường giảm khi nhiệt độ tăng. Hãy ghi lại nhiệt độ và chỉ so sánh các kết quả ở cùng một nhiệt độ.
- Thể tích không cộng được: thể tích của hỗn hợp thường không bằng tổng thể tích các thành phần. Ví dụ, ethanol và nước co lại khi trộn với nhau. Hãy đo khối lượng và thể tích của chính dung dịch cuối cùng thay vì cộng thể tích của các thành phần.
- Độ chính xác của phép đo: kết quả chỉ tốt bằng cân và dụng cụ thủy tinh được sử dụng. Bình định mức hoặc bình tỷ trọng (pycnometer) cho kết quả chính xác hơn nhiều so với cốc becher, và tỷ trọng không thể có nhiều chữ số có nghĩa hơn phép đo kém chính xác nhất.
Câu hỏi thường gặp
g/mL có giống g/cm³ không? Có. Một mililít bằng đúng một xentimét khối, nên hai giá trị này hoàn toàn như nhau.
Vì sao khối lượng riêng của dung dịch thường lớn hơn nước? Khi hòa tan chất tan, khối lượng tăng lên trong khi thể tích gần như không đổi, nên hầu hết dung dịch đều đặc hơn dung môi nguyên chất.
Tôi có thể dùng kilôgam và lít không? Được—kg/L cho cùng giá trị số như g/mL, vì vậy bạn có thể nhập đơn vị nhất quán miễn là khối lượng và thể tích tương ứng với nhau.