Công cụ này làm được gì
Công cụ giúp bạn quy đổi qua lại giữa độ lớn mômen (Mw) của một trận động đất và lượng năng lượng địa chấn mà nó giải phóng, tính bằng joule (J), đồng thời biểu diễn năng lượng đó dưới dạng khối lượng thuốc nổ TNT tương đương (tính bằng tấn). Công cụ dựa trên quan hệ năng lượng - độ lớn Gutenberg-Richter, một quy luật vật lý phổ quát áp dụng được ở bất kỳ nơi nào trên Trái Đất - không bị giới hạn theo quốc gia nào, dù nó thường được minh họa bằng các trận động đất nổi tiếng ở Nhật Bản.
Cách sử dụng
Hãy chọn chiều quy đổi ở mục "Quy đổi từ". Chọn Độ lớn để nhập giá trị M và nhận về năng lượng tính bằng joule cùng khối lượng TNT tương đương. Chọn Năng lượng (J) để nhập một giá trị năng lượng kèm đơn vị (từ J đến EJ) và nhận về độ lớn cùng khối lượng TNT tương ứng. Đơn vị năng lượng chỉ đơn giản quy giá trị bạn nhập về joule (đơn vị SI) trước khi áp dụng công thức.
Giải thích công thức
Quan hệ cốt lõi là $$\log_{10}(\text{J}) = 4{,}8 + 1{,}5 \times M$$ trong đó J là năng lượng tính bằng joule còn M là độ lớn mômen. Giải theo chiều ngược lại ta được $$M = \frac{\log_{10}(\text{J}) - 4{,}8}{1{,}5}$$ Hệ số 1,5 có nghĩa là mỗi lần tăng một bậc độ lớn sẽ làm năng lượng tăng gấp \(10^{1{,}5} \approx 31{,}6\) lần, còn tăng hai bậc sẽ làm năng lượng tăng gấp 1.000 lần. Đối với TNT, một tấn TNT giải phóng \(4{,}184 \times 10^{9}\) J (4,184 GJ), vì vậy khối lượng tương đương chỉ đơn giản là lấy J chia cho \(4{,}184\mathrm{e}9\).
Ví dụ minh họa
Với một trận động đất độ lớn M = 9,0: $$\log_{10}(\text{J}) = 4{,}8 + 1{,}5 \times 9{,}0 = 18{,}3$$ nên \(\text{J} = 10^{18{,}3} \approx 1{,}995 \times 10^{18}\) J (khoảng 2 EJ). Khối lượng TNT tương đương là $$\frac{1{,}995\mathrm{e}18}{4{,}184\mathrm{e}9} \approx 4{,}77 \times 10^{8} \text{ tấn}$$ tức khoảng 477 megaton TNT.
Năng lượng theo độ lớn: Bảng so sánh
Các giá trị dùng \(\log_{10} E = 4.8 + 1.5M\) (E tính bằng joule) và \(\text{TNT (tấn)} = E / 4.184\times10^{9}\). Các số liệu được làm tròn đến khoảng ba chữ số có nghĩa.
| Độ lớn (M) | log10 E | Năng lượng (J) | Tương đương TNT | Bội số so với hàng trước |
|---|---|---|---|---|
| 3 | 9.3 | 2.00 × 109 J (2.0 GJ) | 0.477 t (khoảng 477 kg) | – |
| 4 | 10.8 | 6.31 × 1010 J | 15.1 t | ×31.6 |
| 5 | 12.3 | 2.00 × 1012 J (2.0 TJ) | 477 t (0.477 kt) | ×31.6 |
| 6 | 13.8 | 6.31 × 1013 J | 15.1 kt | ×31.6 |
| 7 | 15.3 | 2.00 × 1015 J (2.0 PJ) | 477 kt (0.477 Mt) | ×31.6 |
| 8 | 16.8 | 6.31 × 1016 J | 15.1 Mt | ×31.6 |
| 9 | 18.3 | 2.00 × 1018 J (2.0 EJ) | 477 Mt | ×31.6 |
| 10 | 19.8 | 6.31 × 1019 J | 15.1 Gt (15,100 Mt) | ×31.6 |
Mỗi bước độ lớn nguyên làm năng lượng nhân lên \(10^{1.5} \approx 31.6\). Hai bước làm năng lượng nhân lên đúng 1.000, vì \(10^{3} = 1000\).
Kiểm tra minh họa với M = 6: \(\log_{10} E = 4.8 + 1.5 \times 6 = 13.8\), nên \(E = 10^{13.8} \approx 6.31\times10^{13}\) J. Khi đó \(6.31\times10^{13} / 4.184\times10^{9} \approx 15{,}080\) t, hay khoảng 15.1 kt TNT.
Diễn giải kết quả năng lượng và TNT
Các mốc so sánh
- Bom Hiroshima: khoảng 15 kt TNT, hay khoảng 63 TJ (6.3 × 1013 J). Theo công thức này, con số đó xấp xỉ năng lượng phát ra của một trận động đất M 6.0.
- Tsar Bomba (thiết bị hạt nhân lớn nhất từng thử, năm 1961): khoảng 50 Mt TNT, hay khoảng 2.1 × 1017 J. Đảo ngược công thức, \(M = (\log_{10}(2.1\times10^{17}) - 4.8)/1.5 = (17.32 - 4.8)/1.5 \approx 8.3\).
- Sản lượng điện hằng năm toàn cầu: cỡ 1020 J (khoảng 100 EJ, tương đương khoảng 27,000–30,000 TWh trong những năm gần đây). Một trận M 10 với 6.3 × 1019 J sẽ cùng bậc độ lớn, mặc dù chưa từng ghi nhận trận động đất nào lớn đến vậy.
Ý nghĩa của con số
Kết quả là năng lượng địa chấn phát ra, phần năng lượng được mang đi dưới dạng sóng địa chấn. Đó không phải là tổng năng lượng giải phóng. Phần lớn năng lượng của một đứt gãy đi vào việc phá vỡ đá và sinh nhiệt, còn phần địa chấn chỉ là một tỷ lệ nhỏ của tổng. Giá trị này cũng không đo mức thiệt hại do rung chấn. Tương đương TNT chỉ là một cách quy đổi năng lượng về cùng thang đo. Một trận động đất giải phóng năng lượng trên một thể tích đá rất lớn và trong vài giây đến vài phút, khác với một vụ nổ.
Mức thiệt hại phụ thuộc vào các yếu tố khác
Mức thiệt hại phụ thuộc vào độ sâu tiêu điểm, khoảng cách tới đứt gãy, cơ chế trượt của đứt gãy, điều kiện đất nền và địa chất tại chỗ (lớp trầm tích mềm khuếch đại rung chấn), và chất lượng công trình. Một trận M 6 nông ngay dưới thành phố có thể phá hoại nhiều hơn hẳn một trận M 7 sâu ở xa nơi có người ở.
Độ không chắc chắn
Công thức năng lượng Gutenberg–Richter là một phép xấp xỉ thực nghiệm. Năng lượng địa chấn phát ra thực tế ứng với một độ lớn nhất định có thể khác nhau vài lần, đôi khi nhiều hơn, giữa các trận. Hãy coi các kết quả này là ước tính bậc độ lớn.
Các hằng số được dùng
| Hằng số | Giá trị | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Hệ số chặn | 4.8 | Số hạng hằng trong \(\log_{10} E = 4.8 + 1.5M\), với E tính bằng joule |
| Hệ số góc | 1.5 | Mức tăng của \(\log_{10} E\) ứng với mỗi đơn vị độ lớn |
| \(10^{1.5}\) | ≈ 31.6 | Hệ số nhân năng lượng ứng với mỗi +1 độ lớn |
| 1 tấn TNT | 4.184 × 109 J | Định nghĩa nhiệt hóa học (1 kt = 4.184 × 1012 J; 1 Mt = 4.184 × 1015 J) |
| 1 EJ (exajoule) | 1018 J | Đơn vị tiện dụng cho các trận động đất lớn nhất |
Công thức nghịch đảo (từ năng lượng sang độ lớn): \(M = \dfrac{ \log_{10} E - 4.8}{1.5}\), với E tính bằng joule.
Câu hỏi thường gặp
Đây là thang đo độ lớn nào? Công cụ sử dụng độ lớn mômen (Mw), chuẩn hiện đại để đo các trận động đất lớn.
Vì sao một thay đổi nhỏ về độ lớn lại quan trọng đến vậy? Vì năng lượng tăng theo \(10^{1{,}5M}\), nên chỉ cần tăng một đơn vị độ lớn thì năng lượng giải phóng đã lớn hơn khoảng 31,6 lần.
Tôi có thể nhập độ lớn âm hoặc rất lớn không? Có. Công thức xác định với mọi giá trị thực của M. Riêng chiều tính từ năng lượng đòi hỏi giá trị năng lượng phải dương, vì logarit của số 0 hoặc số âm không xác định.