Công cụ tính quá liều Tylenol (Paracetamol) là gì?
Đây là công cụ tham khảo giúp ước tính lượng paracetamol (acetaminophen) đã uống tính theo miligam trên mỗi kilôgam cân nặng, rồi so sánh với ngưỡng gây độc thường được nhắc đến trong y văn. Ngộ độc cấp do uống một lần thường được xem là có thể xảy ra ở mức khoảng 150 mg/kg, trong khi một số phác đồ lấy 200 mg/kg làm mốc tham chiếu khác. Lưu ý: đây không phải là thiết bị chẩn đoán. (Tại Việt Nam, paracetamol là tên gọi quen thuộc hơn, còn "acetaminophen" và "Tylenol" là cách gọi phổ biến ở Mỹ.)
Cách sử dụng
Nhập cân nặng của người bệnh (kg), số viên hoặc số liều đã uống, hàm lượng mỗi viên tính bằng miligam, và chọn ngưỡng độc mà bạn muốn đối chiếu. Công cụ sẽ nhân số viên với hàm lượng để ra tổng số miligam đã uống, sau đó chia cho cân nặng để tính ra liều trên mỗi kilôgam.
Công thức
Liều đã uống (mg/kg) = (Số viên × Hàm lượng mỗi viên tính bằng mg) ÷ Cân nặng tính bằng kg. Kết quả cảnh báo có nguy cơ khi hoặc liều lớn hơn hoặc bằng ngưỡng đã chọn (150 hoặc 200 mg/kg), hoặc tổng lượng đã uống từ 7,5 g (7.500 mg) trở lên, bất kể cân nặng.
$$\text{Dose}_{\text{mg/kg}} = \frac{\text{Tablets} \times \text{Strength (mg)}}{\text{Weight (kg)}}$$$$\text{Risk if } \text{Dose}_{\text{mg/kg}} \ge \text{Threshold} \;\text{ or }\; \text{Total (mg)} \ge 7{,}500$$
Vì sao cần ngưỡng tuyệt đối: ở người lớn nặng cân, con số mg/kg có thể vẫn dưới 150 mg/kg dù đã uống một lượng nguy hiểm. Độc tính được dự kiến từ khoảng 150 mg/kg, tức khoảng 7,5–10 g ở người lớn (MSD Manual Professional, ngộ độc acetaminophen); hướng dẫn đồng thuận của các trung tâm chống độc Hoa Kỳ khuyến cáo đưa mọi người từ 6 tuổi trở lên đã uống 10 g hoặc 200 mg/kg (lấy mức thấp hơn) đến khoa cấp cứu (Dart và cộng sự, Clinical Toxicology, 2006). Công cụ này dùng mức thận trọng hơn là 7,5 g.
Ví dụ minh họa
Một người lớn nặng 70 kg uống hai mươi viên loại 500 mg: tổng = \(20 \times 500 = 10{,}000\) mg.
$$\text{Dose} = \frac{10{,}000}{70} \approx 142.86 \text{ mg/kg}$$Con số này khoảng 95% ngưỡng 150 mg/kg, nhưng tổng lượng 10 g đã vượt ngưỡng tuyệt đối 7,5 g, nên mức cảnh báo nguy cơ là 1. Một người lớn nặng 100 kg uống cùng 10 g chỉ đạt 100 mg/kg nhưng cũng được cảnh báo là 1 vì cùng lý do. Một người nặng 50 kg uống ba mươi viên 500 mg sẽ nạp 15.000 mg, tức 300 mg/kg — vượt xa ngưỡng 200 mg/kg (bằng 150% ngưỡng), nên mức cảnh báo là 1. Một người lớn 70 kg uống mười viên 500 mg (5 g, 71,43 mg/kg) nằm dưới cả hai ngưỡng nên được ghi 0 — nhưng điều đó vẫn không loại trừ nguy cơ tổn hại.
$$\text{Dose} = \frac{30 \times 500}{50} = \frac{15{,}000}{50} = 300 \text{ mg/kg}$$Diễn giải kết quả của bạn
Máy tính này chia tổng lượng acetaminophen (paracetamol) ước tính đã nạp vào cho cân nặng cơ thể: \(\text{Liều (mg/kg)} = \frac{ \text{Số viên} \times \text{Hàm lượng (mg)} }{ \text{Cân nặng (kg)} }\). Sau đó, kết quả được so sánh với một ngưỡng bạn chọn, 150 hoặc 200 mg/kg.
Ý nghĩa của ngưỡng 150 và 200 mg/kg
- 150 mg/kg là mốc tham chiếu thấp hơn, thận trọng hơn. Đây là mức thường được nêu nhất: khi nạp một lần cấp tính với lượng vượt mức này thì có thể xảy ra độc tính và thường khuyến cáo cần được đánh giá y tế.
- 200 mg/kg là mốc tham chiếu cao hơn, được dùng trong một số phác đồ và hướng dẫn cho trường hợp nạp một lần cấp tính.
Các trung tâm chống độc, bệnh viện và quốc gia khác nhau sử dụng ngưỡng cắt và quy tắc hơi khác nhau. Những con số này chỉ là mốc tham chiếu sàng lọc, không phải ranh giới chính xác giữa an toàn và không an toàn.
Cách đọc kết quả
- Dưới ngưỡng không đảm bảo an toàn. Số viên hoặc thời điểm nạp có thể không chính xác, có thể đã dùng các sản phẩm khác có chứa acetaminophen, hoặc người đó có thể có thêm các yếu tố nguy cơ.
- Bằng hoặc vượt ngưỡng cho thấy có khả năng nguy cơ độc tính gan. Đây không phải là chẩn đoán, và nhiều người có ước tính như vậy không bị tổn thương nghiêm trọng, đặc biệt khi được điều trị kịp thời.
Cách bác sĩ thực sự đánh giá nguy cơ
Bác sĩ dựa vào thời điểm nạp và nồng độ acetaminophen trong huyết thanh, chứ không chỉ dựa vào ước tính mg/kg. Với trường hợp nạp một lần cấp tính và biết thời điểm, nồng độ thường được đặt lên toán đồ Rumack-Matthew, thường được diễn giải từ 4 giờ sau khi nạp. Toán đồ này không được thiết kế cho trường hợp nạp rải rác trong nhiều giờ, nạp nhiều liều lặp lại, hoặc không rõ thời điểm nạp. Những trường hợp đó cần đánh giá lâm sàng, xét nghiệm lặp lại và xét nghiệm chức năng gan.
Các yếu tố làm thay đổi nguy cơ
Dùng liều lặp lại vượt mức điều trị trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày có thể gây hại ở tổng lượng thấp hơn ngưỡng liều đơn. Uống rượu nặng mãn tính, suy dinh dưỡng hoặc nhịn ăn, và một số tình trạng khác có thể làm giảm biên độ an toàn. Một con số mg/kg đơn giản không thể phản ánh đầy đủ các yếu tố này.
Chỉ nhằm mục đích giáo dục. Công cụ này không đưa ra lời khuyên y tế cá nhân. Nếu nghi ngờ quá liều, đừng chờ triệu chứng, vì triệu chứng có thể xuất hiện muộn. Hãy liên hệ ngay trung tâm chống độc hoặc dịch vụ cấp cứu tại địa phương. Tại Hoa Kỳ, đường dây Trung tâm Chống độc (Poison Control) là 1-800-222-1222. Các quốc gia khác có số điện thoại riêng.
Công cụ này chỉ kiểm tra trường hợp nạp một lần cấp tính. Các liều lặp lại hoặc rải rác, uống vào những thời điểm khác nhau, có thể gây nguy cơ ở mức tổng lượng thấp hơn.
So sánh kịch bản theo cân nặng và số viên
Bảng này giả định viên 500 mg được nạp một lần. Các giá trị mg/kg là tổng mg chia cho cân nặng cơ thể. Một kết quả được coi là “đạt” ngưỡng nếu bằng hoặc vượt ngưỡng đó. Ví dụ: 20 viên × 500 mg = 10.000 mg, và 10.000 ÷ 70 kg = 142.86 mg/kg.
| Số viên (500 mg) | Tổng mg | Cân nặng | Liều (mg/kg) | Đạt 150 mg/kg? | Đạt 200 mg/kg? |
|---|---|---|---|---|---|
| 10 | 5.000 | 20 kg | 250.00 | Có | Có |
| 10 | 5.000 | 50 kg | 100.00 | Không | Không |
| 10 | 5.000 | 70 kg | 71.43 | Không | Không |
| 10 | 5.000 | 90 kg | 55.56 | Không | Không |
| 20 | 10.000 | 20 kg | 500.00 | Có | Có |
| 20 | 10.000 | 50 kg | 200.00 | Có | Có (bằng) |
| 20 | 10.000 | 70 kg | 142.86 | Không | Không |
| 20 | 10.000 | 90 kg | 111.11 | Không | Không |
| 30 | 15.000 | 20 kg | 750.00 | Có | Có |
| 30 | 15.000 | 50 kg | 300.00 | Có | Có |
| 30 | 15.000 | 70 kg | 214.29 | Có | Có |
| 30 | 15.000 | 90 kg | 166.67 | Có | Không |
Cùng một số viên nhưng liều mg/kg khác nhau rất nhiều tùy theo cân nặng cơ thể. Trẻ nhỏ đạt các ngưỡng với số viên ít hơn nhiều. Kết quả dưới ngưỡng, chẳng hạn 142.86 mg/kg, không phải là bằng chứng cho thấy an toàn. Hãy liên hệ Trung tâm Chống độc hoặc dịch vụ cấp cứu khi nghi ngờ quá liều. Đây là thông tin giáo dục chung, không phải lời khuyên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ này có thay thế được việc chăm sóc y tế không? Không. Khi nghi ngờ quá liều, hãy gọi ngay cấp cứu hoặc Trung tâm Chống độc bất kể kết quả ước tính ở đây là gì.
Nên dùng ngưỡng nào? Ngưỡng 150 mg/kg thận trọng hơn; một số tài liệu dùng 200 mg/kg. Bác sĩ dựa vào nồng độ paracetamol trong máu và biểu đồ Rumack-Matthew, chứ không chỉ dựa vào ước tính theo cân nặng.
Thời điểm uống có quan trọng không? Có — việc đánh giá nguy cơ phụ thuộc rất nhiều vào khoảng thời gian kể từ lúc uống và nồng độ paracetamol trong máu, điều mà công cụ đơn giản này không mô phỏng được.