Công cụ này làm gì
Công cụ giúp bạn so sánh hai trận động đất dựa trên độ lớn (magnitude) và lượng năng lượng địa chấn mà chúng giải phóng. Vì độ lớn là thang đo logarit nên chỉ một chênh lệch nhỏ về độ lớn cũng tương ứng với sự khác biệt khổng lồ về năng lượng. Bạn chỉ cần nhập độ lớn của trận động đất A và trận động đất B, công cụ sẽ cho ra chênh lệch độ lớn (\(\Delta M\)), tỷ lệ năng lượng (Ja / Jb), cùng năng lượng địa chấn tuyệt đối của từng trận tính bằng joule. Đây là phép tính vật lý/địa chấn học thuần túy, áp dụng giống hệt nhau ở bất kỳ đâu trên thế giới.
Giải thích công thức
Công cụ sử dụng công thức năng lượng Gutenberg-Richter chuẩn dưới dạng logarit cơ số 10:
$$\log_{10}(J) = 4{,}8 + 1{,}5\cdot M$$trong đó \(J\) là năng lượng địa chấn (joule) và \(M\) là độ lớn. Biến đổi lại ta có
$$J = 10^{\,4{,}8 + 1{,}5M}$$Khi lấy tỷ lệ của hai trận động đất, hằng số 4,8 triệt tiêu, chỉ còn lại
$$\frac{J_a}{J_b} = 10^{\,1{,}5\cdot(M_a - M_b)} = 10^{\,1{,}5\cdot\Delta M}$$Một quy tắc nhẩm hữu ích: cứ tăng thêm 1 đơn vị độ lớn thì năng lượng tăng khoảng \(10^{1{,}5} \approx 32\) lần, và tăng 2 đơn vị thì năng lượng tăng tới \(10^3 = 1000\) lần. Lưu ý rằng 1 joule = 1 newton-mét.
Ví dụ minh họa
Hãy so sánh một trận động đất độ lớn 9,0 (A) với một trận độ lớn 7,9 (B). Chênh lệch độ lớn là
$$\Delta M = 9{,}0 - 7{,}9 = 1{,}1$$Tỷ lệ năng lượng là
$$10^{\,1{,}5 \times 1{,}1} = 10^{1{,}65} \approx 44{,}7$$nghĩa là trận động đất A giải phóng năng lượng gấp khoảng 45 lần trận B. Năng lượng tuyệt đối lần lượt là
$$J_a = 10^{\,4{,}8 + 13{,}5} = 10^{18{,}3} \approx 2{,}0\times10^{18}\ \text{J}$$$$J_b = 10^{\,4{,}8 + 11{,}85} = 10^{16{,}65} \approx 4{,}5\times10^{16}\ \text{J}$$Lấy hai giá trị này chia cho nhau sẽ ra đúng tỷ lệ trên.
Bảng tham chiếu Độ lớn và Năng lượng
Năng lượng địa chấn bức xạ được ước tính bằng hệ thức năng lượng Gutenberg-Richter \(\log_{10} E = 4.8 + 1.5\,M\), trong đó \(E\) tính bằng jun. Mỗi bước tăng nguyên một độ lớn làm năng lượng nhân lên \(10^{1.5} \approx 31.6\). Cột TNT sử dụng 1 tấn TNT = 4.184 × 109 J. Tất cả các giá trị là xấp xỉ đã làm tròn.
| Độ lớn (M) | log10(E) | Năng lượng (J) | Bội số so với độ lớn nguyên trước đó | Tương đương TNT (xấp xỉ) |
|---|---|---|---|---|
| 2.0 | 7.8 | 6.31 × 107 | — | ≈ 15 kg |
| 3.0 | 9.3 | 2.00 × 109 | ≈ 31.6× | ≈ 0.48 tấn |
| 4.0 | 10.8 | 6.31 × 1010 | ≈ 31.6× | ≈ 15 tấn |
| 5.0 | 12.3 | 2.00 × 1012 | ≈ 31.6× | ≈ 477 tấn |
| 6.0 | 13.8 | 6.31 × 1013 | ≈ 31.6× | ≈ 15.100 tấn (15 kt) |
| 7.0 | 15.3 | 2.00 × 1015 | ≈ 31.6× | ≈ 477.000 tấn (477 kt) |
| 8.0 | 16.8 | 6.31 × 1016 | ≈ 31.6× | ≈ 15.1 megatấn |
| 9.0 | 18.3 | 2.00 × 1018 | ≈ 31.6× | ≈ 477 megatấn |
Tỷ số năng lượng cho các chênh lệch độ lớn thông dụng
Tỷ số năng lượng giữa hai trận động đất chỉ phụ thuộc vào chênh lệch độ lớn \(\Delta M = M_A - M_B\): $$\text{Tỷ số năng lượng} = 10^{1.5\,\Delta M}$$
| Chênh lệch độ lớn ΔM | Số mũ 1.5·ΔM | Tỷ số năng lượng |
|---|---|---|
| 0.1 | 0.15 | ≈ 1.41 |
| 0.5 | 0.75 | ≈ 5.62 |
| 1.0 | 1.5 | ≈ 31.6 |
| 1.5 | 2.25 | ≈ 178 |
| 2.0 | 3.0 | 1,000 |
| 3.0 | 4.5 | ≈ 31,623 |
Ví dụ: một trận động đất độ lớn 7.0 so với một trận độ lớn 6.0 cho \(\Delta M = 7.0 - 6.0 = 1.0\), nên tỷ số là \(10^{1.5 \times 1.0} \approx 31.6\).
Diễn giải kết quả
- Tỷ số lớn hơn 1: Động đất A (độ lớn thứ nhất) giải phóng nhiều năng lượng địa chấn hơn động đất B. Tỷ số 31.6 có nghĩa là năng lượng bức xạ lớn gấp khoảng 31.6 lần.
- Tỷ số nhỏ hơn 1: Động đất A giải phóng ít năng lượng hơn B. Tỷ số 0.0316 có nghĩa là A bức xạ khoảng 1/31.6 năng lượng của B. Tỷ số đúng bằng 1 nghĩa là hai trận có độ lớn bằng nhau.
- Độ lớn có tính logarit: mỗi lần độ lớn tăng 1.0 tương ứng với biên độ chuyển động nền ghi trên địa chấn đồ tăng 10 lần, nhưng năng lượng bức xạ tăng khoảng 31.6 lần. Hai đơn vị nguyên tương đương khoảng 1.000 lần năng lượng.
- Năng lượng không phải là độ rung hay thiệt hại: tỷ số năng lượng so sánh tổng năng lượng địa chấn bức xạ. Nó không cho biết tỷ số cường độ rung lắc nền tại một địa điểm cụ thể, vốn phụ thuộc vào khoảng cách, độ sâu, hướng vỡ trượt, địa chất địa phương và nhiều yếu tố khác.
- Xấp xỉ thực nghiệm: hệ thức \(\log_{10} E = 4.8 + 1.5\,M\) là một đường khớp thực nghiệm cho năng lượng địa chấn bức xạ. Giá trị thực tế khác nhau giữa các trận và phụ thuộc vào loại độ lớn được dùng (ví dụ, độ lớn mô men Mw so với độ lớn sóng bề mặt Ms), vì vậy kết quả nên được xem là ước tính. Tỷ số giữa hai trận động đất đáng tin cậy hơn bất kỳ giá trị năng lượng tuyệt đối nào, miễn là cả hai độ lớn cùng thang đo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trận động đất độ lớn 9 lại mạnh hơn nhiều so với độ lớn 7? Bởi vì năng lượng tăng khoảng 32 lần cho mỗi đơn vị độ lớn. Chênh lệch 2 đơn vị nghĩa là năng lượng giải phóng nhiều hơn khoảng 1000 lần.
Nếu hai trận có độ lớn bằng nhau thì sao? Khi đó \(\Delta M = 0\) và tỷ lệ năng lượng là \(10^0 = 1\), tức là năng lượng bằng nhau.
Nếu A nhỏ hơn B thì sao? Chênh lệch độ lớn sẽ âm và tỷ lệ năng lượng nhỏ hơn 1, cho thấy trận động đất A là trận yếu hơn trong hai trận.