Hằng số cân bằng (Kc) là gì?
Đối với một phản ứng thuận nghịch khi đạt trạng thái cân bằng, hằng số cân bằng Kc biểu thị tỉ lệ giữa nồng độ các sản phẩm và nồng độ các chất phản ứng, trong đó mỗi nồng độ được nâng lên lũy thừa bằng hệ số tỉ lượng của nó. Kc lớn cho thấy sản phẩm chiếm ưu thế tại cân bằng; Kc nhỏ cho thấy chất phản ứng chiếm ưu thế. Theo quy ước, Kc là đại lượng không thứ nguyên khi được xác định dựa trên nồng độ chuẩn.
Cách sử dụng máy tính
Nhập nồng độ mol (mol/L) của từng sản phẩm và chất phản ứng ở trạng thái cân bằng, kèm theo hệ số trong phương trình đã cân bằng. Công cụ hỗ trợ tối đa hai sản phẩm và hai chất phản ứng — nếu phản ứng của bạn chỉ có một chất ở mỗi vế, hãy để trống (hoặc nhập 0) cho chất thứ hai. Máy tính sẽ tính tử số (phần sản phẩm), mẫu số (phần chất phản ứng) và tỉ lệ giữa chúng, chính là Kc.
Giải thích công thức
Với phản ứng tổng quát aA + bB ↔ cC + dD, hằng số cân bằng được tính như sau:
$$K_c = \frac{[\text{C}]^{c} \cdot [\text{D}]^{d}}{[\text{A}]^{a} \cdot [\text{B}]^{b}}$$
Chỉ những chất ở cùng pha với dung dịch (pha lỏng hoặc pha khí) mới được đưa vào công thức; chất rắn và chất lỏng nguyên chất được bỏ qua. Hãy dùng hệ số bằng 0 để loại bỏ chất thứ hai khi không cần thiết.
Ví dụ minh họa
Xét phản ứng 2A ↔ B, với \([\text{A}] = 0{,}2\) mol/L và \([\text{B}] = 0{,}5\) mol/L tại cân bằng. Tử số là \([\text{B}]^{1} = 0{,}5\). Mẫu số là \([\text{A}]^{2} = 0{,}2^2 = 0{,}04\). Vậy $$K_c = \frac{0{,}5}{0{,}04} = 12{,}5.$$
Kc trong các tình huống phản ứng khác nhau
Bảng dưới đây cho thấy cách các hệ số tỉ lượng và nồng độ kết hợp thành Kc. Nồng độ tính theo mol/L và chỉ mang tính minh họa, không phải dữ liệu đo thực tế ở một nhiệt độ cụ thể.
| Phản ứng | Nồng độ cân bằng (mol/L) | Biểu thức Kc | Giá trị Kc | Phía được ưu tiên |
|---|---|---|---|---|
| A ⇌ B | [A] = 0.5, [B] = 0.5 | \(\frac{[B]}{[A]}\) | \(\frac{0.5}{0.5} = 1\) | Không bên nào (lượng tương đương) |
| 2A ⇌ B | [A] = 0.2, [B] = 0.5 | \(\frac{[B]}{[A]^2}\) | \(\frac{0.5}{0.2^2} = \frac{0.5}{0.04} =\) 12.5 | Sản phẩm (vừa phải) |
| A + B ⇌ C + D | [A] = [B] = 0.1, [C] = [D] = 0.3 | \(\frac{[C][D]}{[A][B]}\) | \(\frac{0.3 \cdot 0.3}{0.1 \cdot 0.1} = \frac{0.09}{0.01} =\) 9 | Sản phẩm (vừa phải) |
| N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ | [N₂] = 0.50, [H₂] = 0.50, [NH₃] = 0.10 | \(\frac{[NH_3]^2}{[N_2][H_2]^3}\) | \(\frac{0.10^2}{0.50 \cdot 0.50^3} = \frac{0.01}{0.0625} = 0.16\) | Chất phản ứng (ở mức nhẹ) |
Ở hàng thứ hai, chất sản phẩm duy nhất B có hệ số là 1, nên không cần thêm số hạng sản phẩm thứ hai. Trong máy tính, bạn có thể nhập 1 cho mọi nồng độ và hệ số không được dùng, vì \(1^1 = 1\) không làm thay đổi kết quả. Ở hàng cuối, nồng độ \(H_2\) được lũy thừa 3 và nồng độ \(NH_3\) được bình phương, cho thấy hệ số ảnh hưởng mạnh đến Kc như thế nào. Các giá trị amoniac chỉ mang tính minh họa. Kc thực tế của phản ứng này phụ thuộc mạnh vào nhiệt độ.
Câu hỏi thường gặp
Kc và Kp khác nhau như thế nào? Kc sử dụng nồng độ mol, còn Kp sử dụng áp suất riêng phần cho các phản ứng ở pha khí.
Kc có đơn vị không? Theo quy ước, Kc được xem là đại lượng không thứ nguyên, vì nồng độ được biểu diễn tương đối so với trạng thái chuẩn 1 mol/L.
Kc lớn hơn 1 nghĩa là gì? Điều đó cho thấy phản ứng thuận chiếm ưu thế và sản phẩm chiếm phần lớn tại trạng thái cân bằng.