Ngày Julius là gì?
Ngày Julius (Julian Day, viết tắt JD) là cách đếm số ngày liên tục được các nhà thiên văn và niên đại học trên toàn thế giới sử dụng. Hệ thống này bắt đầu từ JD 0,0 vào giữa trưa ngày 1 tháng 1 năm 4713 trước Công nguyên theo lịch Julius ngoại suy (proleptic), nhờ vậy mọi ngày tháng đều có thể biểu diễn bằng một con số duy nhất, không bị ảnh hưởng bởi các lần cải cách lịch. Ngày Julius Sửa đổi (Modified Julian Day, viết tắt MJD) đơn giản là JD trừ đi 2400000,5, đưa điểm gốc về lúc nửa đêm ngày 17 tháng 11 năm 1858 để cho ra những con số nhỏ gọn và dễ dùng hơn với các ngày hiện đại. Đây là một công cụ mang tính phổ quát, không phụ thuộc vào quy tắc của bất kỳ quốc gia nào.
Cách sử dụng
Hãy chọn loại lịch mà ngày của bạn đang dùng (Julius hoặc Gregory), chọn kỷ nguyên (Công nguyên hay Trước Công nguyên), rồi nhập năm, tháng và ngày. Công cụ sẽ tính JD và MJD cho thời điểm 00:00 (lúc bắt đầu ngày dân sự), nên mọi kết quả đều có đuôi ,5 — bởi các mốc JD được tính từ giữa trưa. Lịch Gregory trong lịch sử được áp dụng từ ngày 15 tháng 10 năm 1582; với những ngày trước đó thường nên dùng lịch Julius, nhưng bạn vẫn có thể chọn loại lịch tùy ý.
Giải thích công thức
Trước tiên, năm được quy đổi thành năm thiên văn Y: với Công nguyên, \(Y = \text{năm}\); với Trước Công nguyên, \(Y = 1 - \text{năm}\) (vì trong lịch sử không có năm 0, năm liền sau năm 1 TCN chính là năm 1 CN). Nếu tháng là tháng 1 hoặc tháng 2 thì nó được xem là tháng thứ 13 hoặc 14 của năm liền trước: \(y = Y - 1\), \(mo = \text{tháng} + 12\). Với lịch Gregory, ta áp dụng hiệu chỉnh thế kỷ \(B = 2 - A + \lfloor A/4 \rfloor\) với \(A = \lfloor y/100 \rfloor\); với lịch Julius thì \(B = 0\). Sau đó:
$$JD = \lfloor 365{,}25\,(y+4716) \rfloor + \lfloor 30{,}6001\,(mo+1) \rfloor + d + B - 1524{,}5.$$
Ví dụ minh họa
Với ngày 2000-01-01 theo lịch Gregory (CN): \(Y = 2000\), và vì tháng ≤ 2 nên \(y = 1999\), \(mo = 13\). \(A = 19\), \(B = 2 - 19 + 4 = -13\).
$$JD = \lfloor 365{,}25 \times 6715 \rfloor + \lfloor 30{,}6001 \times 14 \rfloor + 1 - 13 - 1524{,}5 = 2452653 + 428 + 1 - 13 - 1524{,}5 = 2451544{,}5.$$\(MJD = 2451544{,}5 - 2400000{,}5 = 51544\). Kết quả này trùng khớp với giá trị JD chuẩn cho 2000-01-01 lúc 00:00 UT.
Các mốc tham chiếu Julian Day thông dụng
Bảng liệt kê các thời điểm nổi tiếng cùng với Julian Day (JD) và Modified Julian Day (MJD) tương ứng. Trừ khi có ghi giờ, các giá trị là lúc 00:00 (nửa đêm) đầu ngày. MJD = JD − 2400000.5.
| Sự kiện | Lịch | JD | MJD |
|---|---|---|---|
| Mốc JD 0: 1 tháng 1 năm 4713 TCN lúc 12:00 trưa (năm thiên văn −4712) | Julius | 0.0 | −2400000.5 |
| Cùng ngày lúc 00:00 (nửa đêm trước mốc) | Julius | −0.5 | −2400001 |
| 1 tháng 1 năm 1 SCN | Julius | 1721423.5 | −678577 |
| 1 tháng 1 năm 1 SCN (dự đoán) | Gregory | 1721425.5 | −678575 |
| 15 tháng 10 năm 1582, ngày đầu tiên của lịch Gregory | Gregory | 2299160.5 | −100840 |
| 17 tháng 11 năm 1858, MJD 0 | Gregory | 2400000.5 | 0 |
| 1 tháng 1 năm 1970, kỷ nguyên Unix | Gregory | 2440587.5 | 40587 |
| 1 tháng 1 năm 2000 lúc 00:00 | Gregory | 2451544.5 | 51544 |
| 1 tháng 1 năm 2000 lúc 12:00, J2000.0 (TT) | Gregory | 2451545.0 | 51544.5 |
Ngày theo lịch Julius trước khi cải cách lịch Gregory, 4 tháng 10 năm 1582, có JD 2299159.5. Việc cải cách đã bỏ qua 10 ngày lịch, nhưng JD vẫn tiếp tục liên tục không gián đoạn.
Hằng số dùng trong phép chuyển đổi
| Hằng số | Giá trị | Vai trò |
|---|---|---|
| Số ngày trong năm Julius | 365.25 | Đếm số ngày trong các năm nguyên, bao gồm chu kỳ năm nhuận 4 năm. |
| Hệ số tháng | 30.6001 | Xấp xỉ độ dài không đồng đều của các tháng khi năm bắt đầu từ tháng 3. Phần 0.0001 thêm vào giúp tránh sai số làm tròn trong phép lấy phần nguyên. |
| Độ lệch năm | 4716 | Dịch chuyển năm để việc đếm bắt đầu từ mốc JD (4713 TCN cộng với điều chỉnh cho năm bắt đầu từ tháng 3). |
| Độ lệch cuối | 1524.5 | Căn chỉnh kết quả với điểm 0 của JD; phần .5 đưa kết quả về nửa đêm thay vì trưa. |
| Độ lệch JD − MJD | 2400000.5 | MJD = JD − 2400000.5. |
| JD cải cách Gregory | 2299160.5 | JD lúc 00:00 ngày 15 tháng 10 năm 1582, ngày Gregory đầu tiên. |
| 1 tháng 1 năm 1 SCN | 1721423.5 | JD lúc 00:00 ngày 1 tháng 1 năm 1 SCN theo lịch Julius. Ngày 1 tháng 1 năm 1 SCN theo lịch Gregory dự đoán muộn hơn 2 ngày, tại 1721425.5. |
| Số giây mỗi ngày | 86400 | Chuyển số giây thành phần lẻ của một ngày. |
| Kỷ nguyên J2000.0 | 2451545.0 | Trưa ngày 1 tháng 1 năm 2000, mốc tham chiếu thiên văn chuẩn. |
Hiệu chỉnh thế kỷ là \(B = 2 - A + \lfloor A/4 \rfloor\) với \(A = \lfloor y/100 \rfloor\). Hiệu chỉnh này được áp dụng cho ngày theo lịch Gregory, và \(B = 0\) cho ngày theo lịch Julius.
Cách hiểu giá trị JD và MJD
- Phần nguyên và phần thập phân. Phần nguyên đếm số ngày nguyên kể từ mốc JD. Phần thập phân là thời điểm trong ngày. Vì ngày JD bắt đầu lúc trưa, phần .0 nghĩa là trưa và .5 nghĩa là nửa đêm. Do đó, một ngày theo lịch lúc 00:00 luôn kết thúc bằng .5.
- Thời gian dưới dạng phần của ngày. \(\text{phần lẻ} = \dfrac{h + m/60 + s/3600}{24} = \dfrac{\text{số giây kể từ nửa đêm}}{86400}\). Ví dụ, 18:00 tương ứng 0.75 ngày, nên 1 tháng 1 năm 2000 lúc 18:00 là JD 2451544.5 + 0.75 = 2451545.25.
- MJD bắt đầu từ nửa đêm. Vì MJD = JD − 2400000.5, nên giá trị này là số nguyên lúc 00:00 và phần thập phân chính là phần thời gian đã trôi qua trong ngày dân sự. Cùng thời điểm 1 tháng 1 năm 2000 lúc 18:00 là MJD 51544.75. MJD cũng có ít chữ số hơn, giúp tránh mất độ chính xác trong phần mềm.
- Cách đánh số năm thiên văn. Phép tính sử dụng năm 0, tương đương 1 TCN. Vì vậy, 2 TCN là năm −1 và 44 TCN là năm −43. Đây là lý do công thức dùng \(Y = 1 - \text{năm}\) cho các ngày TCN.
- Lịch dự đoán (proleptic). Các ngày trước 15 tháng 10 năm 1582 có thể được kéo dài ngược theo lịch Gregory (lịch Gregory dự đoán) hoặc được ghi theo lịch Julius. Hai cách này lệch nhau vài ngày, nên cần chọn lịch mà nguồn tài liệu đã dùng. Các quốc gia áp dụng lịch Gregory vào những thời điểm khác nhau: Ý, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha vào năm 1582, Anh và các thuộc địa của Anh vào năm 1752, Nga vào năm 1918 và Hy Lạp vào năm 1923. Một ngày lịch sử từ những nơi này có thể cần dùng lịch Julius.
- UT so với TT. JD là cách đếm ngày liên tục, có thể gắn với các thang thời gian khác nhau. Ngày dân sự và ngày quan trắc thường dùng UT (hoặc UTC), trong khi lịch thiên văn sử dụng Thời gian Trái Đất (TT), nhanh hơn UT một lượng ΔT. Trong những năm 2020, ΔT khoảng một phút. Trong một ngày, chênh lệch này chỉ khoảng 0.0008 theo JD, nhưng bạn nên nêu rõ thang thời gian khi độ chính xác cao là quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kết quả luôn có đuôi ,5? JD được đếm từ giữa trưa, trong khi công cụ này báo thời điểm bắt đầu ngày dân sự lúc 00:00 — tức là sớm hơn giữa trưa nửa ngày.
Ngày Julius và lịch Julius khác nhau ở điểm nào? Dù có chung tên gọi nhưng hai khái niệm này không liên quan: Ngày Julius là cách đếm số ngày, còn lịch Julius là một quy tắc tính năm nhuận. Lựa chọn loại lịch ở đây chỉ quyết định cách công cụ hiểu ngày bạn nhập vào.
Năm Trước Công nguyên được xử lý ra sao? Công cụ dùng cách đánh số theo lịch sử, nên năm 1 TCN được quy về năm thiên văn \(Y = 0\) thông qua công thức \(Y = 1 - \text{năm}\), cho ra JD 1721057,5 cho ngày 1-01-01 TCN.