Công cụ này làm gì?
Công cụ này chuyển đổi một ngày giữa lịch Julius (ra đời năm 45 TCN, cứ năm nào chia hết cho 4 là năm nhuận) và lịch Gregory (cải cách năm 1582, bỏ bớt ba ngày nhuận sau mỗi 400 năm). Bạn chỉ cần nhập một ngày theo một loại lịch, công cụ sẽ trả về ngày tương ứng theo lịch còn lại. Đây là phép chuyển đổi lịch thiên văn/lịch phương Tây thuần túy và áp dụng giống hệt nhau ở mọi nơi — không phụ thuộc vào quốc gia hay khu vực nào.
Cách sử dụng
Hãy chọn lịch nguồn (loại lịch mà ngày bạn nhập đang sử dụng); kết quả sẽ được trả về theo loại lịch còn lại. Chọn kỷ nguyên (CN/SCN hoặc TCN), sau đó nhập năm, tháng và ngày. Công cụ sẽ cho biết kỷ nguyên, năm, tháng và ngày sau khi chuyển đổi, kèm theo Số ngày Julius (JDN) trung gian và độ lệch ngày (lịch Gregory đi trước lịch Julius bao nhiêu ngày tại thời điểm đó).
Giải thích công thức
Cách chuyển đổi chính xác và gọn gàng nhất là đi qua JDN — một số đếm ngày dạng số nguyên, độc lập với mọi loại lịch. Bước A chuyển (năm, tháng, ngày) của lịch nguồn thành JDN bằng các công thức số nguyên tiêu chuẩn (một biến thể cho lịch Julius và một biến thể cho lịch Gregory). Bước B chuyển JDN đó sang loại lịch còn lại.
Lịch Gregory sang JDN:
$$\text{JDN} = D + \left\lfloor\frac{153m+2}{5}\right\rfloor + 365y + \left\lfloor\frac{y}{4}\right\rfloor - \left\lfloor\frac{y}{100}\right\rfloor + \left\lfloor\frac{y}{400}\right\rfloor - 32045$$Lịch Julius sang JDN:
$$\text{JDN} = D + \left\lfloor\frac{153m+2}{5}\right\rfloor + 365y + \left\lfloor\frac{y}{4}\right\rfloor - 32083$$Tất cả phép chia đều là phép chia làm tròn xuống (floor), và các năm TCN dùng cách đánh số thiên văn: năm thiên văn bằng 1 - B với năm B TCN (1 TCN = 0, 45 TCN = -44), nhờ vậy việc chuyển qua lại qua năm 0 luôn chính xác tuyệt đối.
Ví dụ minh họa
Lịch Gregory ngày 15-06-1582 SCN. Với Yastro = 1582, công thức Gregory-sang-JDN cho ra \(\text{JDN} = 2299039\). Chuyển JDN này sang lịch Julius ta được ngày 05-06-1582. Vậy ngày 15 tháng 6 năm 1582 theo lịch Gregory tương ứng với ngày 5 tháng 6 năm 1582 theo lịch Julius — khi đó lịch Gregory đi trước lịch Julius 10 ngày, đúng với cuộc cải cách tháng 10 năm 1582 (dayDifference = +10).
Chênh lệch số ngày giữa lịch Julius và lịch Gregory theo giai đoạn
Độ chênh lệch là số ngày mà ngày theo lịch Gregory đi trước ngày theo lịch Julius cho cùng một ngày (Gregory trừ Julius). Độ chênh chỉ thay đổi vào cuối tháng Hai của các năm thế kỷ không chia hết cho 400 (chẳng hạn 300, 500, 1700, 1800, 1900, 2100). Trong những năm đó, lịch Julius có ngày nhuận (29 tháng 2) còn lịch Gregory thì không. Từ ngày 1 tháng 3 tiếp theo, khoảng cách tăng thêm một ngày. Các năm thế kỷ chia hết cho 400 (400, 800, 1200, 1600, 2000) là năm nhuận ở cả hai lịch, nên độ chênh không thay đổi.
Với các ngày từ ngày 1 tháng 3 của năm \(Y\), độ chênh được tính theo công thức:
$$\text{độ chênh} = \left\lfloor \frac{Y}{100} \right\rfloor - \left\lfloor \frac{Y}{400} \right\rfloor - 2$$
Kiểm tra với năm 1900: \(19 - 4 - 2 = 13\). Kiểm tra với năm 1582: \(15 - 3 - 2 = 10\), tức 10 ngày bị bỏ qua vào tháng 10 năm 1582.
| Giai đoạn (từ ngày 1 tháng 3 của năm đầu đến ngày 28/29 tháng 2 của năm cuối) | Gregory trừ Julius (số ngày) |
|---|---|
| 100 SCN – 200 SCN | −1 |
| 200 SCN – 300 SCN | 0 (hai lịch trùng nhau) |
| 300 SCN – 500 SCN | 1 |
| 500 SCN – 600 SCN | 2 |
| 600 SCN – 700 SCN | 3 |
| 700 SCN – 900 SCN | 4 |
| 900 SCN – 1000 SCN | 5 |
| 1000 – 1100 | 6 |
| 1100 – 1300 | 7 |
| 1300 – 1400 | 8 |
| 1400 – 1500 | 9 |
| 1500 – 1700 (bao gồm 1582 và 1600) | 10 |
| 1700 – 1800 | 11 |
| 1800 – 1900 | 12 |
| 1900 – 2100 (bao gồm 2000) | 13 |
| 2100 – 2200 | 14 |
Lưu ý: năm 400 là năm nhuận ở cả hai lịch, nên độ chênh giữ nguyên là 1 từ năm 300 đến năm 500. Tương tự với năm 800 (độ chênh 4 đến năm 900), năm 1200 (7 đến năm 1300) và năm 1600 (10 đến năm 1700). Về mặt chặt chẽ, độ chênh mới bắt đầu từ ngày nhuận theo lịch Julius (29 tháng 2) của năm thế kỷ, ngày này không có tương ứng trong lịch Gregory, và thường được nêu là có hiệu lực từ ngày 1 tháng 3. Các giá trị này áp dụng cho các lịch ngoại suy (proleptic) và chỉ thể hiện sự khác biệt giữa hai lịch; chúng không cho biết quốc gia nào đã sử dụng lịch nào vào thời điểm đó.
Ngày áp dụng lịch Gregory theo quốc gia
Lịch Gregory được Giáo hoàng Gregory XIII đưa ra năm 1582. Các quốc gia chuyển đổi vào những thời điểm rất khác nhau. Bảng dưới đây liệt kê các ngày áp dụng dân sự thường được trích dẫn; một số vùng, thành phố và lãnh thổ chuyển sớm hoặc muộn hơn, và lịch tôn giáo đôi khi khác với lịch dân sự.
| Quốc gia / khu vực | Ngày cuối theo lịch Julius → ngày đầu theo lịch Gregory | Số ngày bị bỏ qua |
|---|---|---|
| Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Ba Lan–Litva, các quốc gia Ý theo Công giáo | 4 tháng 10 năm 1582 → 15 tháng 10 năm 1582 | 10 |
| Pháp | Tháng 12 năm 1582 (9 tháng 12 theo Julius → 20 tháng 12 theo Gregory) | 10 |
| Các quốc gia Đức theo Công giáo | Năm 1583 (ngày khác nhau tùy từng bang) | 10 |
| Các quốc gia Đức theo Tin Lành, Đan Mạch–Na Uy | 18 tháng 2 năm 1700 → 1 tháng 3 năm 1700 | 11 |
| Anh và Vương quốc Anh (Great Britain) cùng các thuộc địa | 2 tháng 9 năm 1752 → 14 tháng 9 năm 1752 | 11 |
| Thụy Điển | 17 tháng 2 năm 1753 → 1 tháng 3 năm 1753 | 11 |
| Nhật Bản (thay thế lịch âm dương, không phải lịch Julius) | Tính theo lịch Gregory từ ngày 1 tháng 1 năm 1873 | không áp dụng |
| Nga (chính quyền Xô viết) | 31 tháng 1 năm 1918 → 14 tháng 2 năm 1918 | 13 |
| Hy Lạp (lịch dân sự) | 16 tháng 2 năm 1923 (theo Julius) trở thành 1 tháng 3 năm 1923 | 13 |
Do những khác biệt này, một ngày lịch sử được ghi trong nguồn tài liệu có thể thuộc một trong hai lịch. Hãy kiểm tra quốc gia và năm trước khi quy đổi. Cùng một sự kiện có thể có hai ngày hợp lệ; chẳng hạn, các sự kiện ở Anh trước tháng 9 năm 1752 thường được trích dẫn theo kiểu lịch Julius.
Thuật ngữ chính và định nghĩa
- Lịch Julius: lịch được Julius Caesar đưa ra năm 45 TCN. Năm trung bình của lịch này là 365,25 ngày. Một năm là năm nhuận nếu chia hết cho 4, không có ngoại lệ.
- Lịch Gregory: cải cách lịch năm 1582. Năm trung bình là 365,2425 ngày. Một năm là năm nhuận nếu chia hết cho 4, trừ các năm thế kỷ, phải chia hết cho 400. Vì vậy 1900 và 2100 không phải năm nhuận, còn 1600 và 2000 là năm nhuận.
- Lịch ngoại suy (proleptic): lịch được mở rộng về phía trước (hoặc phía sau) đến các ngày trước khi nó thực sự được sử dụng. Công cụ này dùng lịch Julius ngoại suy và lịch Gregory ngoại suy, nên các ngày Gregory trước năm 1582 vẫn được chấp nhận.
- Số ngày Julius (JDN): số đếm liên tục các ngày nguyên. Ngày 0 bắt đầu vào buổi trưa ngày 1 tháng 1 năm 4713 TCN theo lịch Julius ngoại suy. Việc quy đổi qua JDN tránh được sai sót do độ dài tháng và quy tắc năm nhuận.
- Cách đánh số năm thiên văn: hệ thống có năm 0. Năm 0 = 1 TCN, năm −1 = 2 TCN, v.v. Với năm TCN, công thức dùng \(Y = 1 - \text{năm}\), nên 1 TCN cho 0 và 2 TCN cho −1.
- AD/CE và BC/BCE: AD (Anno Domini) và CE (Common Era) chỉ cùng một khoảng năm, cũng như BC (Before Christ) và BCE (Before Common Era). Trong cách ghi này không có năm 0: 1 TCN được theo ngay bởi 1 SCN.
- Độ chênh lệch ngày: số ngày mà ngày theo lịch Gregory đi trước ngày theo lịch Julius cho cùng một ngày. Độ chênh là 13 ngày với các ngày từ 1 tháng 3 năm 1900 đến 28 tháng 2 năm 2100.
Câu hỏi thường gặp
Có năm 0 hay không? Không. Theo hệ kỷ nguyên, ngay sau năm 1 TCN là năm 1 SCN. Trong tính toán nội bộ, chúng tôi dùng cách đánh số thiên văn với năm 0 = 1 TCN, giúp phép tính được liên tục.
Vì sao gọi là "ngoại suy" (proleptic)? Các phép chuyển đổi này áp dụng quy tắc của mỗi loại lịch cho mọi ngày, kể cả những ngày trước khi loại lịch đó thực sự tồn tại trong lịch sử. Chúng không phản ánh việc mỗi quốc gia áp dụng cải cách Gregory vào những thời điểm khác nhau.
Độ lệch lớn dần ra sao theo thời gian? Khoảng 0 ngày quanh năm 200, +10 ngày vào năm 1582, +13 ngày trong giai đoạn 1900–2099, và +14 ngày kể từ năm 2100 trở đi.