Độ co ngót vật liệu là gì?
Hầu hết vật liệu đều nhỏ lại khi đông cứng hay định hình. Đất sét co khi phơi khô rồi tiếp tục co khi nung trong lò. Vật đúc kim loại co lại khi nguội dần từ nhiệt độ rót, còn nhựa ép phun thì co khi dòng nhựa nóng chảy đông đặc. Muốn thu được chi tiết đúng kích thước, bạn phải làm khuôn (hoặc mẫu) lớn hơn thành phẩm một chút. Máy tính này hoạt động theo cả hai chiều: tính phần trăm co ngót từ hai số đo, hoặc tính xem khuôn cần lớn cỡ nào để đạt kích thước mục tiêu.
Cách sử dụng máy tính
Trước tiên hãy chọn chế độ. Để đo độ co ngót, bạn nhập kích thước khuôn (hoặc chi tiết lúc ướt/mộc) và kích thước cuối cùng. Để thiết kế khuôn, bạn nhập kích thước thành phẩm mong muốn và độ co ngót dự kiến. Sau đó chọn cơ sở quy đổi. Thợ gốm và các phép thử trong phòng lab thường tính co ngót theo phần trăm của kích thước ban đầu. Thợ làm mẫu dùng thước co (shrink rule) lại tính theo phần trăm của kích thước cuối cùng. Bạn có thể dùng bất kỳ đơn vị chiều dài nào, miễn là cả hai giá trị dùng chung một đơn vị.
Công thức
Với \(L_m\) là kích thước khuôn và \(L_f\) là kích thước cuối cùng, độ co ngót tính theo cơ sở kích thước ban đầu là:
$$S = \frac{L_m - L_f}{L_m} \times 100\%$$Giải ngược để tìm kích thước khuôn, ta được \(L_m = L_f / (1 - S/100)\). Nếu tính theo cơ sở kích thước cuối cùng, công thức trở thành \(S = (L_m - L_f)/L_f \times 100\%\) và \(L_m = L_f(1 + S/100)\). Hai cơ sở này cho ra kết quả khác nhau, và khoảng chênh lệch càng lớn khi độ co ngót càng cao. Áp dụng một con số theo sai cơ sở là nguyên nhân phổ biến khiến chi tiết bị hụt kích thước.
Ví dụ minh họa
Một loại đất sét gốm sành (stoneware) co 12% từ lúc ướt đến khi nung xong, và bạn muốn làm một chiếc cốc cao 100 mm sau khi nung:
$$L_m = \frac{100}{1 - 0.12} = 113.64\,\text{mm}$$Lỗi thường gặp là chỉ cộng thêm 12%, cho ra 112 mm. Một chiếc cốc chuốt ở 112 mm sau khi nung sẽ chỉ còn khoảng 98,6 mm.
Co ngót tuyến tính điển hình theo vật liệu
Bảng cho thấy khoảng co ngót tuyến tính điển hình của các vật liệu phổ biến, được nhóm theo quy trình. Dùng chúng để ước tính ban đầu và so sánh, không dùng cho thiết kế khuôn cuối cùng. Cột cơ sở cho biết nên dùng công thức nào. Trên cơ sở gốc, co ngót là một phân số của kích thước khuôn, mẫu hoặc kích thước ướt, và \(\text{Khuôn} = \text{Mục tiêu}/(1-S)\). Trên cơ sở hoàn thiện, co ngót là phần dư cộng thêm vào kích thước thành phẩm, và \(\text{Khuôn} = \text{Mục tiêu}\times(1+S)\).
| Quy trình | Vật liệu | Co ngót tuyến tính điển hình (%) | Cơ sở thường dùng |
|---|---|---|---|
| Đúc kim loại (khuôn cát) | Gang xám | ~0.8–1.0 | Hoàn thiện (dư co ngót của thợ làm mẫu) |
| Đúc kim loại (khuôn cát) | Gang cầu (SG) | ~0.5–1.0 | Hoàn thiện (dư co ngót của thợ làm mẫu) |
| Đúc kim loại (khuôn cát) | Thép carbon | ~1.5–2.0 | Hoàn thiện (dư co ngót của thợ làm mẫu) |
| Đúc kim loại (khuôn cát) | Hợp kim nhôm | ~1.0–1.3 | Hoàn thiện (dư co ngót của thợ làm mẫu) |
| Đúc kim loại (khuôn cát) | Đồng thau / đồng thiếc | ~1.5 | Hoàn thiện (dư co ngót của thợ làm mẫu) |
| Đúc áp lực | Hợp kim kẽm | ~0.5–0.7 | Hoàn thiện (dư trên kích thước chi tiết) |
| Ép phun | Polypropylene (PP) | 1.0–2.5 | Gốc (lòng khuôn) |
| Ép phun | HDPE | 1.5–3.0 | Gốc (lòng khuôn) |
| Ép phun | ABS | 0.4–0.7 | Gốc (lòng khuôn) |
| Ép phun | Polycarbonate (PC) | 0.5–0.7 | Gốc (lòng khuôn) |
| Ép phun | Nylon 6/6 (không gia cường) | 0.7–2.0 | Gốc (lòng khuôn) |
| Ép phun | Acetal (POM) | 1.8–2.5 | Gốc (lòng khuôn) |
| Ép phun | Polystyrene (PS) | 0.4–0.7 | Gốc (lòng khuôn) |
| Gốm sứ (từ ướt đến nung) | Đất nung | 5–8 | Gốc (chiều dài ướt/dẻo) |
| Gốm sứ (từ ướt đến nung) | Sành | 10–13 | Gốc (chiều dài ướt/dẻo) |
| Gốm sứ (từ ướt đến nung) | Sứ | 12–15 | Gốc (chiều dài ướt/dẻo) |
Lưu ý: Các giá trị này chỉ mang tính tham khảo. Co ngót thực tế phụ thuộc vào mác hợp kim hoặc nhựa, chất độn (nhựa gia cường sợi thủy tinh co ngót ít hơn nhiều, và thường khác nhau theo hướng dòng chảy và vuông góc với dòng chảy), độ dày thành, nhiệt độ khuôn và nhiệt độ nóng chảy, áp suất nén, độ cứng của cát hoặc khuôn, cũng như nhiệt độ và lịch trình nung đối với thân gốm. Số liệu co ngót khuôn của nhựa thường được đo trên mẫu thử tiêu chuẩn (ví dụ ASTM D955 hoặc ISO 294-4) và có thể không khớp với hình học chi tiết của bạn. Trước khi gia công khuôn, hãy kiểm tra bảng dữ liệu của nhà cung cấp. Tốt hơn hết, hãy làm một thanh thử hoặc chi tiết thử từ đúng vật liệu và quy trình của bạn, rồi đo kiểm.
Cơ sở kích thước gốc so với kích thước hoàn thiện: Kích thước khuôn chênh lệch bao nhiêu
Mọi dòng dưới đây đều dành cho chi tiết có kích thước mục tiêu 100 mm. Hai kích thước khuôn được tính theo các công thức sau:
$$\text{Khuôn}_{\text{gốc}} = \frac{100}{1-S} \qquad \text{Khuôn}_{\text{hoàn thiện}} = 100\times(1+S)$$Hai cột cuối cho thấy điều gì xảy ra nếu bạn dùng sai công thức với số liệu của mình. Nếu số liệu thực sự theo cơ sở gốc nhưng bạn dùng công thức cơ sở hoàn thiện, chi tiết sẽ ra kích thước \(100(1+S)(1-S) = 100(1-S^2)\), tức là nhỏ hơn kích thước yêu cầu. Nếu số liệu thực sự theo cơ sở hoàn thiện nhưng bạn dùng công thức cơ sở gốc, chi tiết sẽ ra kích thước \(100/\big((1-S)(1+S)\big) = 100/(1-S^2)\), tức là lớn hơn kích thước yêu cầu. Tất cả giá trị được làm tròn đến 0.01 mm.
| Co ngót S | Khuôn, cơ sở gốc (mm) | Khuôn, cơ sở hoàn thiện (mm) | Chênh lệch (mm) | Chi tiết nếu dùng số liệu cơ sở gốc theo cơ sở hoàn thiện (mm) | Chi tiết nếu dùng số liệu cơ sở hoàn thiện theo cơ sở gốc (mm) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1% | 101.01 | 101.00 | 0.01 | 99.99 | 100.01 |
| 2% | 102.04 | 102.00 | 0.04 | 99.96 | 100.04 |
| 5% | 105.26 | 105.00 | 0.26 | 99.75 | 100.25 |
| 8% | 108.70 | 108.00 | 0.70 | 99.36 | 100.64 |
| 12% | 113.64 | 112.00 | 1.64 | 98.56 | 101.46 |
| 15% | 117.65 | 115.00 | 2.65 | 97.75 | 102.30 |
Mức sai số tăng gần như theo \(S^2\). Với 1–2% điển hình của kim loại và nhiều loại nhựa, cơ sở tính chỉ làm kết quả thay đổi vài phần trăm milimét trên mỗi 100 mm. Mức này thường nằm trong dung sai, nhưng vẫn có thể quan trọng với chi tiết ép khuôn chính xác. Ở mức co ngót gốm 12–15%, nhầm lẫn khiến miếng 100 mm lệch khoảng 1.5–2.5 mm. Với tấm lớn hoặc bộ chi tiết lắp ghép, sai lệch này rất dễ thấy. Luôn xác nhận số liệu co ngót của bạn dùng cơ sở nào.
Câu hỏi thường gặp
Đây là co ngót dài hay co ngót thể tích?
Đây là co ngót theo chiều dài (tuyến tính), đúng thứ bạn cần khi quy đổi kích thước. Co ngót thể tích gần bằng khoảng ba lần con số co ngót dài khi mức co còn nhỏ.
Các giá trị co ngót thường gặp là bao nhiêu?
Để tham khảo nhanh: gang khoảng 1%, nhôm và thép khoảng 1,3 đến 2%, polypropylene khoảng 1 đến 2,5%, còn đất sét là 8 đến 15% tính từ lúc ướt đến khi nung xong. Hãy luôn tự thử nghiệm với vật liệu của bạn, vì giá trị thực tế phụ thuộc vào hợp kim, loại nhựa, loại đất và quy trình.
Vì sao nên làm thanh thử (test bar)?
Độ co ngót thay đổi theo độ dày thành, nhiệt độ nung và tốc độ làm nguội. Đo một mẫu thử được làm theo đúng cách với chi tiết thật sẽ cho con số đáng tin cậy nhất.