Công cụ tính độ co rút của đất sét là gì?
Đất sét co lại khi khô và tiếp tục co thêm một lần nữa khi đem nung trong lò. Tổng mức co tuyến tính là sự so sánh giữa kích thước của một sản phẩm vừa tạo hình (ở trạng thái ướt/dẻo) với kích thước của nó sau khi nung. Biết được tỷ lệ phần trăm này, các nghệ nhân và thợ gốm có thể làm ra sản phẩm đúng kích thước thành phẩm mong muốn — điều cực kỳ quan trọng với nắp đậy, gạch lát, bộ chén đĩa cần xếp chồng khít nhau, hay những mối ghép phải vừa vặn. Công cụ này hoạt động theo hai cách: đo độ co của một thanh thử nghiệm, hoặc dự đoán kích thước sau nung của một sản phẩm mới dựa trên tỷ lệ co đã biết của loại đất.
Cách sử dụng
Để tìm tỷ lệ co rút, hãy chọn "Tìm tỷ lệ co rút", nhập kích thước lúc ướt mà bạn đã đo trước khi sấy khô và kích thước sau khi nung. Để dự đoán kích thước sau nung, hãy chọn "Tìm kích thước sau nung", nhập kích thước lúc ướt cùng với tỷ lệ co (%) đã biết của loại đất bạn dùng. Nên dùng một thước đo nhất quán (vạch một thanh thử dài 100 mm và đánh dấu trước khi sấy là chuẩn phổ biến trong nghề gốm).
Giải thích công thức
Tỷ lệ co rút là độ chênh lệch chiều dài chia cho chiều dài ban đầu lúc ướt, biểu thị bằng phần trăm:
$$\text{\% co rút} = \frac{\text{kích thước ướt} - \text{kích thước sau nung}}{\text{kích thước ướt}} \times 100$$
Biến đổi lại, kích thước sau nung bằng \(\text{kích thước ướt} \times \left(1 - \frac{\text{\% co rút}}{100}\right)\). Hầu hết các loại đất stoneware và sứ có tổng độ co dao động từ 10% đến 15%.
Ví dụ minh họa
Bạn vạch một đường dài 100 mm trên một tấm đất ướt. Sau khi nung, đường này đo được 88 mm. Độ co $$= \frac{100 - 88}{100} \times 100 = \mathbf{12\%}$$ Nếu sau này bạn muốn làm một chiếc đĩa thành phẩm rộng đúng 250 mm với loại đất này, hãy tạo hình nó rộng \(\frac{250}{1 - 0{,}12} \approx 284\) mm lúc còn ướt.
Câu hỏi thường gặp
Đây là độ co khi sấy hay khi nung? Vì đo từ lúc ướt đến sau khi nung nên con số này phản ánh tổng độ co (cả khi sấy lẫn khi nung) gộp lại.
Nhiệt độ nung cao hơn có làm tăng độ co không? Có — nung cùng một loại đất ở nhiệt độ cao hơn (cone cao hơn) thường làm tăng độ co khi đất kết khối (vitrify).
Tôi nên dùng đơn vị nào? Bất kỳ đơn vị nào cũng được, miễn là nhất quán; tỷ lệ phần trăm vẫn như nhau dù bạn đo bằng mm, cm hay inch.
