Bir sayının tersi nedir?
Bir sayının tersi, o sayıyla çarpıldığında 1 sonucunu veren değerdir. Matematikte buna "çarpmaya göre ters" (çarpımsal ters) de denir. Sıfırdan farklı her x sayısı için ters değer \(\frac{1}{x}\)'tir. \(\frac{a}{b}\) biçimindeki bir kesirde ise ters almak çok basittir: kesri baş aşağı çevirirsiniz, yani \(\frac{b}{a}\) olur. Sıfırın tersi yoktur, çünkü sıfıra bölme tanımsızdır.
Hesap makinesini nasıl kullanırsınız?
Önce tek bir sayının mı yoksa bir kesrin mi tersini almak istediğinizi seçin. Sayı için herhangi bir değeri (tam sayı, ondalık ya da negatif) girin; biz size 1'in o sayıya bölünmüş halini verelim. Kesir için pay ve paydayı ayrı ayrı yazın; biz onların yerlerini değiştirelim. Sonucu hem sade bir kesir hem de ondalık olarak gösteriyoruz; böylece işinize hangi biçim uyuyorsa onu kullanabilirsiniz.
Formülün açıklaması
Tek bir değer için kural şudur: $$\text{Ters}(x) = \frac{1}{x}$$ Bir kesir için ise kural $$\text{Ters}\left(\frac{a}{b}\right) = \frac{b}{a}$$ şeklindedir. Aslında ikisi de aynı fikre dayanır: x tam sayısı \(\frac{x}{1}\) kesri olarak yazılabilir, dolayısıyla onu ters çevirince \(\frac{1}{x}\) elde edersiniz. Şuna da dikkat edin: bir sayının tersinin tersi yine kendisini verir ve 1'in tersi de 1'dir.
Örnek çözüm
\(\frac{3}{4}\) kesrini ele alalım. Payla paydanın yerini değiştirince \(\frac{4}{3}\) elde ederiz. Ondalık olarak $$4 \div 3 \approx 1{,}333333$$ olur. 5 gibi tek bir sayıda ise ters değer \(\frac{1}{5} = 0{,}2\)'dir.
Sık sorulan sorular
Negatif bir sayının tersi nedir? İşareti korursunuz: -4'ün tersi \(-\frac{1}{4} = -0{,}25\)'tir.
Sıfırın tersi var mıdır? Hayır. Sıfıra bölme yapamayacağınız için sıfırın tersi yoktur; hesap makinesi de bu durumun tanımsız olduğunu belirtmek üzere 0 döndürür.
0,25 gibi bir ondalık sayının tersi nedir? \(1 \div 0{,}25 = 4\) olur ki bu da \(\frac{1}{4}\) kesrini \(\frac{4}{1}\)'e çevirmekle aynı sonucu verir.
Yaygın Karşılıklı Değerler
Bir \(x\) sayısının çarpmaya göre tersi \(\frac{1}{x}\)'tir. Bir kesir \(\frac{a}{b}\) için (\(a \neq 0\) olmak üzere), onu ters çevirerek \(\frac{b}{a}\) elde edersiniz. Herhangi bir sayıyı kendi tersiyle çarpmak her zaman 1 sonucunu verir.
| Sayı | Ters (kesir) | Ters (ondalık) |
|---|---|---|
| 1 | 1/1 | 1 |
| 2 | 1/2 | 0.5 |
| 3 | 1/3 | 0.333… (tekrarlayan) |
| 4 | 1/4 | 0.25 |
| 5 | 1/5 | 0.2 |
| 8 | 1/8 | 0.125 |
| 10 | 1/10 | 0.1 |
| 0.5 (1/2) | 2/1 | 2 |
| 0.25 (1/4) | 4/1 | 4 |
| 0.2 (1/5) | 5/1 | 5 |
| 2/3 | 3/2 | 1.5 |
| 3/4 | 4/3 | 1.333… (tekrarlayan) |
| 5/8 | 8/5 | 1.6 |
| -2 | -1/2 | -0.5 |
| -1/2 | -2/1 | -2 |
Birçok karşılıklı değer tekrarlayan ondalık sayıdır. Örneğin, \(\frac{1}{3} = 0.333\ldots\) (3 rakamı sonsuza kadar tekrarlar) ve \(\frac{1}{7} = 0.142857142857\ldots\) (142857 bloğu tekrarlar). Bu durumlarda kesir biçimi kesindir, ondalık ise yuvarlanmış bir yaklaşımdır.
Farklı Girdi Türlerinde Karşılıklı Değerler
| Girdi | Ters (kesir) | Ters (ondalık) | Örüntü |
|---|---|---|---|
| 8 | 1/8 | 0.125 | 1'den büyük → sonuç 0 ile 1 arasında |
| 2/5 | 5/2 | 2.5 | 0 ile 1 arasında → sonuç 1'den büyük |
| 0.125 | 8/1 | 8 | 0 ile 1 arasında → sonuç 1'den büyük |
| -3 | -1/3 | -0.333… (tekrarlayan) | İşaret korunur |
| 1 | 1/1 | 1 | Kendi tersi |
| 0.001 | 1000/1 | 1000 | Sıfıra yakın → çok büyük sonuç |
| 1000 | 1/1000 | 0.001 | Büyük girdi → sonuç sıfıra yakın |
- 1'den büyük sayıların tersleri 0 ile 1 arasındadır.
- 0 ile 1 arasındaki sayıların tersleri 1'den büyüktür.
- Bir değer sıfıra yaklaştıkça, tersi boyut olarak sınırsız büyür (yukarıdan yaklaşırken pozitif, aşağıdan yaklaşırken negatif).
- Bir karşılıklı değer her zaman orijinal sayıyla aynı işarete sahiptir.
Temel Terimler
- Karşılıklı değer (ters)
- Verilen bir sayıyla çarpıldığında 1 elde edilen sayı. \(x \neq 0\) için \(\frac{1}{x}\)'tir; bir kesir \(\frac{a}{b}\) için ise \(\frac{b}{a}\)'dir.
- Çarpmaya göre ters
- Karşılıklı değer için başka bir ad. \(x \times \frac{1}{x} = 1\) koşulunu sağlar. Toplamaya göre ters (karşıt, \(-x\)), yani \(x + (-x) = 0\) koşulunu sağlayan sayı ile aynı değildir. Örneğin, 4'ün çarpmaya göre tersi 1/4'tür, toplamaya göre tersi ise -4'tür.
- Pay
- Bir kesrin üstteki sayısı; kaç parçanın sayıldığını gösterir. \(\frac{3}{4}\) kesrinde pay 3'tür.
- Payda
- Bir kesrin alttaki sayısı; bütünü oluşturan eşit parça sayısını gösterir. \(\frac{3}{4}\) kesrinde payda 4'tür. Bir kesri ters çevirmek, pay ile paydanın yer değiştirmesi demektir.
- Tanımsız (sıfıra bölme)
- Sıfırın karşılıklı değeri yoktur, çünkü \(\frac{1}{0}\) sıfıra bölmeyi gerektirir ve bu tanımlı değildir. Benzer şekilde, \(\frac{0}{5}\) gibi payı 0 olan bir kesir ters çevrilemez.
- Kendi tersi olan sayılar
- Kendi karşılıklı değerine eşit olan sayılar. Yalnızca 1 ve -1 bu koşulu sağlar, çünkü \(\frac{1}{1} = 1\) ve \(\frac{1}{-1} = -1\).