Aritmetik dizi nedir?
Aritmetik dizi, her terimin bir öncekinden sabit bir miktar kadar farklı olduğu sayı listesidir; bu sabit miktara ortak fark (\(d\)) denir. \(a_1\) ilk teriminden başlayarak dizi \(a_1, a_1+d, a_1+2d\) şeklinde devam eder. Bu terimlerin toplamı ise aritmetik seri olarak adlandırılır. Bu hesaplama aracı, herhangi bir aritmetik dizinin hem n'inci terimini hem de o ana kadarki toplamını bulur.
Bu hesaplama aracı nasıl kullanılır?
İlk terimi (\(a_1\)), ortak farkı (\(d\)) ve kaç terim istediğinizi (\(n\)) girin. Araç, n'inci terimin değerini (\(a_n\)) ve bu n terimin toplam değeri olan \(S_n\)'i verir. Ortak fark pozitif, negatif veya sıfır olabilir; ilk terim de herhangi bir gerçek sayı olabilir.
Formüller açıklamasıyla
n'inci terim, ilk terime ortak farkın (\(n-1\)) kez eklenmesiyle bulunur: $$a_n = a_1 + (n-1)d$$ Toplamda ise Gauss'a atfedilen şık eşleştirme yöntemi kullanılır: ilk ve son terimi, ikinci ve sondan ikinci terimi vb. eşleştirin. Her eşleşme \((a_1 + a_n)\) toplamını verir ve böyle \(n/2\) tane eşleşme olur; bu da $$S_n = \frac{n}{2}\,(a_1 + a_n)$$ formülünü ortaya çıkarır.
Çözümlü örnek
Diyelim ki \(a_1 = 3\), \(d = 5\) ve \(n = 10\). Onuncu terim $$a_{10} = 3 + (10-1)\cdot 5 = 3 + 45 = 48$$ olur. İlk 10 terimin toplamı ise $$S_{10} = \frac{10}{2}\cdot(3 + 48) = 5 \cdot 51 = 255$$ tir. Yani \(3, 8, 13, \ldots, 48\) serisinin toplamı 255 eder.
Daha Fazla Çözümlü Örnek
Örnek 1: Azalan bir dizi (negatif d)
\(a_1 = 20\), \(d = -3\), \(n = 8\) olsun.
- Son terimi bulun: \(a_8 = 20 + (8-1)(-3) = 20 - 21 = -1\).
- Toplamı bulun: \(S_8 = \frac{8}{2}\left(20 + (-1)\right) = 4 \times 19 = \)76.
Terimler 20, 17, 14, 11, 8, 5, 2, -1'dir ve toplamları 76'dır.
Örnek 2: İlk 100 pozitif tam sayı
\(a_1 = 1\), \(d = 1\), \(n = 100\) olsun.
- Son terim: \(a_{100} = 1 + (100-1)(1) = 100\).
- Toplam: \(S_{100} = \frac{100}{2}(1 + 100) = 50 \times 101 = \)5050.
Örnek 3: Ondalıklı bir örnek
\(a_1 = 2.5\), \(d = 0.75\), \(n = 12\) olsun.
- 12. terim: \(a_{12} = 2.5 + (12-1)(0.75) = 2.5 + 8.25 = 10.75\).
- Toplam: \(S_{12} = \frac{12}{2}(2.5 + 10.75) = 6 \times 13.25 = \)79.5.
Farklı Dizilerin Karşılaştırılması
Burada ilk terim ve terim sayısı \(a_1 = 10\) ve \(n = 10\) olarak sabit tutulmuş, yalnızca ortak fark \(d\) değişmektedir.
| Ortak fark d | Son terim a10 | Toplam S10 | Tür |
|---|---|---|---|
| -2 | -8 | 10 | Azalan |
| 0 | 10 | 100 | Sabit |
| 1 | 19 | 145 | Artan |
| 5 | 55 | 325 | Artan |
\(d = 5\) için kontrol: \(a_{10} = 10 + 9 \times 5 = 55\) ve \(S_{10} = \frac{10}{2}(10 + 55) = 5 \times 65 = 325\).
\(d > 0\) olduğunda dizi artar ve \(d\) büyüdükçe toplam daha hızlı büyür. \(d = 0\) olduğunda tüm terimler eşittir, dolayısıyla toplam basitçe \(n \cdot a_1\) olur. \(d < 0\) olduğunda dizi azalır ve terimler negatif olabilir, bu da toplamı aşağı çeker; örneğin toplamın yalnızca 10 olduğu \(d = -2\) satırında olduğu gibi.
Temel Terimler ve Semboller
- İlk terim (a1): dizinin başlangıç değeri.
- Ortak fark (d): her terime bir sonraki terimi elde etmek için eklenen sabit miktar; pozitif, negatif veya sıfır olabilir.
- Terim sayısı (n): kaç terimin dahil edildiği; genellikle pozitif bir tam sayıdır.
- n. terim (an): n konumundaki değer, \(a_n = a_1 + (n-1)d\) ile verilir.
- Toplam (Sn): ilk n terimin toplamı, \(S_n = \frac{n}{2}(a_1 + a_n)\).
- Aritmetik ilerleme: aritmetik dizinin başka bir adı; ardışık terimler arasında sabit fark bulunan sayılar listesi.
- Dizi ve seri: dizi, terimlerin sıralı listesidir (ör. 2, 5, 8, 11); seri ise bu terimlerin toplamıdır (2 + 5 + 8 + 11 = 26).
Son terim \(a_n\) bilinmiyorsa, yalnızca \(a_1\), \(d\) ve \(n\) gerektiren alternatif formülü kullanın:
$$S_n = \frac{n}{2}\left[2a_1 + (n-1)d\right]$$
Sıkça Sorulan Sorular
Ortak fark 0 ise ne olur? Her terim \(a_1\)'e eşit olur; dolayısıyla \(a_n = a_1\) ve toplam basitçe \(n \times a_1\) olur.
Terimler negatif veya ondalıklı olabilir mi? Evet. \(a_1\) ve \(d\) için her türlü gerçek değer kullanılabilir; formüller yine tam olarak geçerlidir.
Dizi ile seri arasındaki fark nedir? Dizi, terimlerin sıralı listesidir; seri ise bu terimlerin toplamıdır.