Cấp số cộng là gì?
Cấp số cộng là một dãy số mà mỗi số hạng đều hơn (hoặc kém) số hạng đứng trước nó một lượng không đổi, gọi là công sai (\(d\)). Bắt đầu từ số hạng đầu \(a_1\), dãy số sẽ là \(a_1, a_1+d, a_1+2d\), và cứ thế tiếp tục. Tổng của cấp số cộng chính là tổng của tất cả các số hạng đó. Công cụ này giúp bạn tìm cả số hạng thứ n lẫn tổng của mọi cấp số cộng.
Cách sử dụng máy tính
Bạn chỉ cần nhập số hạng đầu (\(a_1\)), công sai (\(d\)) và số số hạng muốn tính (\(n\)). Công cụ sẽ trả về giá trị của số hạng thứ n (\(a_n\)) và tổng \(S_n\) của n số hạng đó. Công sai có thể là số dương, số âm hoặc bằng 0, còn số hạng đầu có thể là bất kỳ số thực nào.
Giải thích các công thức
Số hạng thứ n được tính bằng cách cộng thêm công sai \((n-1)\) lần vào số hạng đầu:
$$a_n = a_1 + (n-1)d$$Còn tổng thì dùng đến mẹo ghép cặp tài tình thường được gắn với tên nhà toán học Gauss — ghép số hạng đầu với số hạng cuối, số hạng thứ hai với số hạng áp chót, và cứ thế. Mỗi cặp đều có tổng bằng \((a_1 + a_n)\), và có tất cả \(n/2\) cặp như vậy, nên ta có
$$S_n = \frac{n}{2}\,(a_1 + a_n)$$
Ví dụ minh họa
Giả sử \(a_1 = 3\), \(d = 5\) và \(n = 10\). Số hạng thứ 10 là
$$a_{10} = 3 + (10-1)\cdot 5 = 3 + 45 = 48$$Tổng của 10 số hạng đầu tiên là
$$S_{10} = \frac{10}{2}\,(3 + 48) = 5 \cdot 51 = 255$$Như vậy, dãy số \(3, 8, 13, \ldots, 48\) có tổng bằng 255.
Thêm các ví dụ minh họa
Ví dụ 1: Dãy giảm dần (d âm)
Cho \(a_1 = 20\), \(d = -3\), \(n = 8\).
- Tìm số hạng cuối: \(a_8 = 20 + (8-1)(-3) = 20 - 21 = -1\).
- Tìm tổng: \(S_8 = \frac{8}{2}\left(20 + (-1)\right) = 4 \times 19 = \)76.
Các số hạng là 20, 17, 14, 11, 8, 5, 2, -1, và tổng của chúng bằng 76.
Ví dụ 2: 100 số nguyên dương đầu tiên
Cho \(a_1 = 1\), \(d = 1\), \(n = 100\).
- Số hạng cuối: \(a_{100} = 1 + (100-1)(1) = 100\).
- Tổng: \(S_{100} = \frac{100}{2}(1 + 100) = 50 \times 101 = \)5050.
Ví dụ 3: Ví dụ với số thập phân
Cho \(a_1 = 2.5\), \(d = 0.75\), \(n = 12\).
- Số hạng thứ 12: \(a_{12} = 2.5 + (12-1)(0.75) = 2.5 + 8.25 = 10.75\).
- Tổng: \(S_{12} = \frac{12}{2}(2.5 + 10.75) = 6 \times 13.25 = \)79.5.
So sánh các dãy số khác nhau
Ở đây số hạng đầu và số lượng số hạng được cố định là \(a_1 = 10\) và \(n = 10\), chỉ có công sai \(d\) thay đổi.
| Công sai d | Số hạng cuối a10 | Tổng S10 | Loại |
|---|---|---|---|
| -2 | -8 | 10 | Giảm dần |
| 0 | 10 | 100 | Không đổi |
| 1 | 19 | 145 | Tăng dần |
| 5 | 55 | 325 | Tăng dần |
Kiểm tra với \(d = 5\): \(a_{10} = 10 + 9 \times 5 = 55\) và \(S_{10} = \frac{10}{2}(10 + 55) = 5 \times 65 = 325\).
Khi \(d > 0\), dãy tăng và tổng tăng nhanh hơn khi \(d\) lớn hơn. Khi \(d = 0\), mọi số hạng bằng nhau, nên tổng đơn giản là \(n \cdot a_1\). Khi \(d < 0\), dãy giảm, và các số hạng có thể trở thành số âm và kéo tổng xuống, như ở dòng \(d = -2\) nơi tổng chỉ bằng 10.
Thuật ngữ và ký hiệu chính
- Số hạng đầu (a1): giá trị bắt đầu của dãy số.
- Công sai (d): lượng cố định được cộng vào mỗi số hạng để có số hạng tiếp theo; có thể dương, âm hoặc bằng không.
- Số lượng số hạng (n): số hạng được đưa vào; thường là số nguyên dương.
- Số hạng thứ n (an): giá trị ở vị trí n, được cho bởi \(a_n = a_1 + (n-1)d\).
- Tổng (Sn): tổng của n số hạng đầu tiên, \(S_n = \frac{n}{2}(a_1 + a_n)\).
- Cấp số cộng: tên gọi khác của dãy số cộng, là danh sách các số có hiệu không đổi giữa hai số hạng liên tiếp.
- Dãy số và chuỗi số: dãy số là danh sách có thứ tự các số hạng (ví dụ 2, 5, 8, 11); chuỗi số là tổng của các số hạng đó (2 + 5 + 8 + 11 = 26).
Nếu không biết số hạng cuối \(a_n\), hãy dùng công thức thay thế, chỉ cần \(a_1\), \(d\) và \(n\):
$$S_n = \frac{n}{2}\left[2a_1 + (n-1)d\right]$$
Câu hỏi thường gặp
Nếu công sai bằng 0 thì sao? Khi đó mọi số hạng đều bằng \(a_1\), nên \(a_n = a_1\) và tổng đơn giản là \(n \times a_1\).
Các số hạng có thể là số âm hay số thập phân không? Hoàn toàn được. \(a_1\) và \(d\) có thể nhận bất kỳ giá trị thực nào; các công thức vẫn đúng tuyệt đối.
Dãy số và tổng dãy số khác nhau ra sao? Dãy số là danh sách các số hạng được sắp theo thứ tự, còn tổng dãy số là kết quả cộng tất cả các số hạng đó lại.