Sản lượng đặt hàng tối ưu (EOQ) là gì?
Sản lượng đặt hàng kinh tế (EOQ - Economic Order Quantity) là lượng hàng đặt mỗi lần giúp tổng chi phí quản lý tồn kho ở mức thấp nhất. Nó cân bằng hai loại chi phí trái ngược nhau: chi phí đặt hàng (giảm khi bạn đặt số lượng lớn và ít lần hơn) và chi phí lưu kho (tăng khi bạn giữ nhiều hàng trong kho). EOQ chỉ ra điểm cân bằng lý tưởng, nơi hai chi phí này bằng nhau và tổng của chúng là nhỏ nhất. Đây là mô hình mang tính phổ quát, áp dụng cho mọi doanh nghiệp hay chuỗi cung ứng, bất kể quốc gia hay loại tiền tệ nào.
Cách sử dụng công cụ
Bạn chỉ cần nhập ba con số: nhu cầu hằng năm (số đơn vị bạn bán ra hoặc sử dụng trong một năm), chi phí đặt hàng (chi phí cố định cho mỗi lần đặt — gồm thủ tục giấy tờ, vận chuyển, thiết lập) và chi phí lưu kho (chi phí lưu trữ một đơn vị hàng trong trọn một năm — gồm tiền kho bãi, bảo hiểm, vốn). Công cụ sẽ trả về lượng đặt hàng tối ưu, kèm theo số lần đặt hàng mỗi năm, số ngày giữa các lần đặt, cũng như chi phí đặt hàng, chi phí lưu kho và tổng chi phí tồn kho hằng năm.
Giải thích công thức
$$\text{EOQ} = \sqrt{\dfrac{2 \cdot \text{Annual Demand} \cdot \text{Order Cost}}{\text{Holding Cost}}}$$ Khi tích của nhu cầu và chi phí đặt hàng tăng gấp đôi, EOQ sẽ lớn lên; ngược lại, chi phí lưu kho càng cao thì EOQ càng nhỏ. Lượng đặt hàng tối ưu tăng theo căn bậc hai của nhu cầu chứ không tăng tuyến tính — nghĩa là nhu cầu tăng gấp 4 lần thì lượng đặt hàng lý tưởng chỉ tăng gấp đôi.
Ví dụ minh họa
Giả sử nhu cầu hằng năm \(D = 10.000\) đơn vị, chi phí đặt hàng \(S = 50\$\), và chi phí lưu kho \(H = 5\$\) cho mỗi đơn vị mỗi năm. $$\text{EOQ} = \sqrt{\dfrac{2 \times 10.000 \times 50}{5}} = \sqrt{\dfrac{1.000.000}{5}} = \sqrt{200.000} \approx 447{,}21 \text{ đơn vị}$$ Như vậy bạn sẽ đặt khoảng 22,36 đơn hàng mỗi năm (trung bình khoảng 16,3 ngày một lần), với chi phí đặt hàng và chi phí lưu kho mỗi loại xấp xỉ 1.118$ — tổng chi phí tồn kho hằng năm vào khoảng 2.236$.
Cách EOQ thay đổi theo các kịch bản
Bảng bắt đầu từ mức cơ sở D = 10.000 đơn vị mỗi năm, S = $50 cho mỗi đơn hàng và H = $5 cho mỗi đơn vị mỗi năm. Sau đó, bảng thay đổi lần lượt từng đầu vào. EOQ là \(\sqrt{2DS/H}\), số đơn hàng mỗi năm là \(D/Q\), và tổng chi phí hằng năm (chi phí đặt hàng cộng chi phí lưu kho, không tính giá mua) là \(\sqrt{2DSH}\).
| Kịch bản | D | S ($) | H ($) | EOQ (đơn vị) | Số đơn hàng mỗi năm | Tổng chi phí hằng năm ($) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Cơ sở | 10,000 | 50 | 5 | 447.21 | 22.36 | 2,236.07 |
| Nhu cầu tăng 4× | 40,000 | 50 | 5 | 894.43 | 44.72 | 4,472.14 |
| Chi phí đặt hàng tăng gấp đôi | 10,000 | 100 | 5 | 632.46 | 15.81 | 3,162.28 |
| Chi phí lưu kho tăng gấp đôi | 10,000 | 50 | 10 | 316.23 | 31.62 | 3,162.28 |
| Chi phí lưu kho giảm một nửa | 10,000 | 50 | 2.50 | 632.46 | 15.81 | 1,581.14 |
Do có căn bậc hai, nhân nhu cầu lên gấp bốn chỉ làm EOQ và tổng chi phí tăng gấp đôi. Tăng gấp đôi chi phí đặt hàng hoặc giảm một nửa chi phí lưu kho đều làm EOQ tăng theo hệ số \(\sqrt{2} \approx 1.414\). Tăng gấp đôi chi phí lưu kho làm EOQ giảm còn \(1/\sqrt{2} \approx 0.707\).
Các thuật ngữ và biến số chính
- Nhu cầu hằng năm (D): số đơn vị được sử dụng hoặc bán trong một năm. Đơn vị: đơn vị mỗi năm.
- Chi phí đặt hàng (thiết lập) (S): chi phí cố định để đặt một đơn hàng hoặc bắt đầu một lần sản xuất, như chi phí hành chính, vận chuyển và nhân công thiết lập. Chi phí này không phụ thuộc vào quy mô đơn hàng. Đơn vị: tiền tệ mỗi đơn hàng.
- Chi phí lưu kho (lưu giữ) (H): chi phí giữ một đơn vị trong kho trong một năm, như chi phí vốn, lưu trữ, bảo hiểm và hao mòn lỗi thời. Chi phí này thường được ước tính bằng một tỷ lệ phần trăm của giá trị đơn vị. Đơn vị: tiền tệ mỗi đơn vị mỗi năm.
- Số lượng đặt hàng (Q): số đơn vị trong mỗi đơn hàng. EOQ là giá trị của Q làm tổng chi phí nhỏ nhất. Đơn vị: đơn vị mỗi đơn hàng.
- Số đơn hàng mỗi năm: \(D/Q\). Đơn vị: đơn hàng mỗi năm.
- Thời gian chu kỳ: khoảng thời gian giữa các đơn hàng, \(Q/D\) năm. Nhân với 365 để ra số ngày, hoặc với 12 để ra số tháng. Đơn vị: năm, ngày hoặc tháng.
- Tổng chi phí tồn kho: chi phí đặt hàng hằng năm \((D/Q)\,S\) cộng chi phí lưu kho hằng năm \((Q/2)\,H\). Tại EOQ, tổng này bằng \(\sqrt{2DSH}\). Chi phí mua hàng không được tính trừ khi được cộng riêng. Đơn vị: tiền tệ mỗi năm.
- Điểm đặt lại hàng và tồn kho an toàn: hai khái niệm này liên quan đến EOQ nhưng là các khái niệm riêng biệt. EOQ cho biết nên đặt bao nhiêu. Điểm đặt lại hàng cho biết khi nào nên đặt, thường là nhu cầu trong thời gian giao hàng cộng tồn kho an toàn. Tồn kho an toàn là lớp đệm chống lại sự biến động của nhu cầu hoặc thời gian giao hàng. Đơn vị: đơn vị.
Diễn giải kết quả EOQ của bạn
EOQ là quy mô đơn hàng mà tại đó chi phí đặt hàng hằng năm bằng chi phí lưu kho hằng năm:
$$\frac{D}{Q}\,S = \frac{Q}{2}\,H \;\Rightarrow\; Q^* = \sqrt{\frac{2DS}{H}}$$
Tại điểm đó, mỗi loại chi phí chiếm một nửa tổng, nên tổng chi phí hằng năm là \(\sqrt{2DSH}\). Trong mức cơ sở (D = 10,000, S = $50, H = $5), chi phí đặt hàng khoảng $1,118.03 và chi phí lưu kho khoảng $1,118.03. Cộng lại, chúng xấp xỉ $2,236.07.
Độ nhạy với sai lệch nhỏ
Nếu bạn đặt \(kQ^*\) thay vì \(Q^*\), tổng chi phí được nhân với \(\tfrac{1}{2}\left(k + \tfrac{1}{k}\right)\). Đặt nhiều hơn EOQ 20% (k = 1.2) cho \(\tfrac{1}{2}(1.2 + 0.8333) \approx 1.0167\), tức cao hơn khoảng 1.7%. Đặt ít hơn 20% (k = 0.8) cho \(\tfrac{1}{2}(0.8 + 1.25) = 1.025\), tức cao hơn khoảng 2.5%. Trong mức cơ sở, Q = 536.66 cho chi phí đặt hàng khoảng $931.70 cộng chi phí lưu kho khoảng $1,341.64, tổng khoảng $2,273.35 so với $2,236.07 tại EOQ. Đường cong chi phí khá phẳng gần điểm tối ưu.
Làm tròn về quy mô thực tế
Vì đường cong phẳng, việc làm tròn EOQ đến một đơn vị nguyên, một thùng, một pallet hay một xe tải thường chỉ làm chi phí thay đổi rất ít. Để kiểm tra một quy mô cụ thể, hãy tính \((D/Q)\,S + (Q/2)\,H\) cho quy mô đó và so sánh với \(\sqrt{2DSH}\).
Các giả định của mô hình
- Nhu cầu không đổi và đã biết.
- Chi phí đặt hàng và lưu kho không đổi theo từng đơn hàng và từng đơn vị, không có chiết khấu theo số lượng và giá đơn vị cố định.
- Việc bổ sung hàng diễn ra tức thời, hoặc thời gian giao hàng là đã biết và cố định.
- Không cho phép hết hàng hoặc đặt hàng tồn.
- Toàn bộ đơn hàng được giao cùng một lúc, và chỉ xét một mặt hàng.
Khi nhu cầu có tính thời vụ hoặc không chắc chắn, khi nhà cung cấp có mức giá bậc thang, hoặc khi dung lượng kho hay hạn sử dụng bị giới hạn, EOQ cơ bản chỉ là một mốc tham chiếu ban đầu. Kết quả chỉ chính xác bằng các ước tính S và H, vì vậy nên kiểm tra lại các giá trị này.
Câu hỏi thường gặp
Nếu chi phí lưu kho của tôi tính theo phần trăm thì sao? Hãy nhân giá trị của đơn vị hàng với tỷ lệ lưu kho hằng năm (ví dụ: 20% của món hàng trị giá 25$ = 5$) rồi nhập con số bằng tiền đó.
EOQ có tính đến chiết khấu hay thời gian giao hàng không? Mô hình EOQ cơ bản giả định nhu cầu ổn định và không có chiết khấu theo số lượng. Bạn nên dùng nó làm điểm khởi đầu vững chắc, sau đó điều chỉnh riêng cho các mức chiết khấu mua sỉ hoặc lượng hàng dự trữ an toàn.
Tại sao tại điểm EOQ, chi phí đặt hàng và chi phí lưu kho lại bằng nhau? Về mặt toán học, EOQ chính là điểm mà chi phí đặt hàng hằng năm bằng đúng chi phí lưu kho hằng năm, và đó cũng chính là nơi tổng chi phí đạt mức thấp nhất.