Ký hiệu kỹ thuật là gì?
Ký hiệu kỹ thuật (engineering notation) là một biến thể của ký hiệu khoa học, trong đó số mũ của 10 luôn bị giới hạn là bội số của ba. Nhờ vậy, nó khớp hoàn hảo với các tiền tố trong hệ mét mà kỹ sư dùng hằng ngày — kilo (\(10^{3}\)), mega (\(10^{6}\)), giga (\(10^{9}\)), milli (\(10^{-3}\)), micro (\(10^{-6}\)) và nhiều tiền tố khác. Một số được viết dưới dạng \(m \times 10^{3n}\), trong đó phần định trị m thỏa \(1 \le |m| < 1000\) và n là một số nguyên.
Cách dùng công cụ này
Hãy nhập bất kỳ số dương hay số âm nào — chẳng hạn 47000, 0,0034 hoặc -1500000 — và công cụ sẽ trả về phần định trị cùng số mũ. Vì số mũ luôn được ép thành bội số của ba, phần định trị luôn nằm trong khoảng từ 1 đến 1000, sẵn sàng để ghép với một tiền tố hệ mét.
Giải thích công thức
Bắt đầu từ logarit cơ số mười của giá trị tuyệt đối, ta chọn số mũ là bội số của ba lớn nhất \(e = 3n\) sao cho khi chia số ban đầu cho \(10^{e}\), ta được phần định trị có độ lớn ít nhất bằng 1 nhưng nhỏ hơn 1000. Viết gọn lại:
$$x = m \times 10^{3n}$$Số 0 là trường hợp đặc biệt và được trả về dưới dạng \(0 \times 10^{0}\).
Ví dụ minh họa
Lấy \(x = 47000\). Ở dạng khoa học thông thường, số này là \(4{,}7 \times 10^{4}\), nhưng 4 không phải là bội số của ba. Làm tròn số mũ xuống bội số gần nhất của ba ta được \(10^{3}\), vậy nên ta chia:
$$47000 \div 1000 = 47$$Do đó, ký hiệu kỹ thuật là \(47 \times 10^{3}\) — tức là 47 kilo-đơn vị.
Tiền tố SI cho ký hiệu kỹ thuật
Ký hiệu kỹ thuật giữ cho số mũ luôn là bội của ba, nhờ đó mỗi số mũ tương ứng với một tiền tố SI (hệ mét). Bảng này liệt kê các tiền tố từ femto đến peta, kèm một ví dụ cho mỗi tiền tố.
| Tiền tố | Ký hiệu | Lũy thừa của 10 | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| femto | f | 10-15 | 1 fs = 1 × 10-15 s |
| pico | p | 10-12 | 10 pF = 10 × 10-12 F |
| nano | n | 10-9 | 220 nm = 220 × 10-9 m |
| micro | µ | 10-6 | 100 µF = 100 × 10-6 F |
| milli | m | 10-3 | 20 mA = 20 × 10-3 A |
| (không có) | – | 100 | 5 V = 5 × 100 V |
| kilo | k | 103 | 4.7 kΩ = 4.7 × 103 Ω |
| mega | M | 106 | 2.2 MΩ = 2.2 × 106 Ω |
| giga | G | 109 | 2.4 GHz = 2.4 × 109 Hz |
| tera | T | 1012 | 1 TB = 1 × 1012 byte (theo định nghĩa thập phân) |
| peta | P | 1015 | 1 PW = 1 × 1015 W |
Ngoài phạm vi này còn có các tiền tố SI khác (ví dụ atto, 10-18, và exa, 1018), và quy luật bội của ba vẫn tiếp tục áp dụng.
So sánh ký hiệu khoa học và ký hiệu kỹ thuật
Ký hiệu khoa học yêu cầu phần định trị (mantissa) có 1 ≤ |m| < 10 và cho phép số mũ là số nguyên bất kỳ. Ký hiệu kỹ thuật yêu cầu 1 ≤ |m| < 1000 và số mũ là bội của ba. Hai dạng này chỉ trùng nhau khi số mũ khoa học đã là bội của ba. Cột cuối cùng hiển thị tiền tố SI tương ứng (không kèm đơn vị).
| Giá trị thập phân | Ký hiệu khoa học | Ký hiệu kỹ thuật | Dạng có tiền tố SI |
|---|---|---|---|
| 47000 | 4.7 × 104 | 47 × 103 | 47 k |
| 0.0034 | 3.4 × 10-3 | 3.4 × 10-3 | 3.4 m |
| -1500000 | -1.5 × 106 | -1.5 × 106 | -1.5 M |
| 1000 | 1 × 103 | 1 × 103 | 1 k |
| 999 | 9.99 × 102 | 999 × 100 | 999 (không có tiền tố) |
| 0.00000022 | 2.2 × 10-7 | 220 × 10-9 | 220 n |
| 2.2e9 | 2.2 × 109 | 2.2 × 109 | 2.2 G |
| 0 (trường hợp đặc biệt) | 0 × 100 | 0 × 100 | 0 (không có tiền tố) |
Ghi chú: 999 giữ nguyên ở 100 vì phần định trị đã nhỏ hơn 1000, trong khi 1000 chuyển thành 1 × 103. Số 0 không có số mũ có ý nghĩa, nên theo quy ước được viết với số mũ 0 và không cần tiền tố. Dấu thuộc về phần định trị và không làm thay đổi số mũ.
Câu hỏi thường gặp
Nó khác ký hiệu khoa học ở chỗ nào? Ký hiệu khoa học giữ phần định trị trong khoảng từ 1 đến 10 với số mũ là số nguyên bất kỳ; còn ký hiệu kỹ thuật giữ số mũ là bội số của ba và phần định trị trong khoảng từ 1 đến 1000.
Tại sao lại dùng bội số của ba? Vì chúng khớp với các tiền tố hệ mét SI, nên \(4{,}7 \times 10^{4}\) Hz trở thành \(47 \times 10^{3}\) Hz = 47 kHz, dễ đọc hơn nhiều.
Công cụ có xử lý được số nhỏ không? Có. 0,0034 trở thành \(3{,}4 \times 10^{-3}\) (3,4 milli-đơn vị).