Công cụ tính Tỷ lệ Vàng cho Thiết kế là gì?
Tỷ lệ vàng (φ, phi ≈ 1,6180339887) là một tỷ lệ xuất hiện khắp nơi trong hội họa, kiến trúc và cả tự nhiên. Khi một đoạn thẳng được chia sao cho toàn bộ so với phần lớn đúng bằng phần lớn so với phần nhỏ, ta có được một bố cục cân đối và bắt mắt đến lạ thường. Công cụ này nhận vào một độ dài hoặc kích thước tổng bất kỳ rồi chia thành hai đoạn theo tỷ lệ vàng — cực kỳ hữu ích khi dàn trang, chọn cỡ chữ, lên lưới (grid) hay căn khung cho ảnh.
Cách sử dụng
Hãy nhập một giá trị tổng — có thể là pixel, centimet, inch hay bất kỳ đơn vị nào. Công cụ sẽ trả về đoạn lớn (a), đoạn nhỏ (b) và xác nhận lại giá trị của \(\varphi\). Đoạn lớn được tính bằng tổng chia cho phi; đoạn nhỏ là phần còn lại. Bạn hãy dùng phần lớn cho khu vực nội dung chính hoặc cỡ tiêu đề, còn phần nhỏ dành cho thanh bên (sidebar), chú thích hay các khoảng cách phụ.
Giải thích công thức
Cách chia dựa trên hai phương trình đơn giản:
$$\text{Larger} = \frac{\text{Total}}{\varphi} \qquad \text{Smaller} = \text{Total} - \text{Larger}$$với \(\varphi\) được cố định ở \(1{,}6180339887\). Nhờ tính chất đặc biệt của \(\varphi\) là \(1/\varphi = \varphi - 1 \approx 0{,}618\), đoạn lớn chiếm khoảng 61,8% tổng, còn đoạn nhỏ chiếm khoảng 38,2%. Tỷ lệ giữa hai phần \((a/b)\) một lần nữa lại đúng bằng \(\varphi\).
Ví dụ minh họa
Giả sử bạn có một bố cục rộng 1000 pixel. Đoạn lớn sẽ là
$$1000 \div 1{,}6180339887 \approx 618{,}03 \text{ px}$$còn đoạn nhỏ là
$$1000 - 618{,}03 \approx 381{,}97 \text{ px}$$Như vậy, một cột nội dung khoảng ~618 px đặt cạnh thanh bên khoảng ~382 px sẽ tạo nên một bố cục theo tỷ lệ vàng.
Mẹo thực tế khi áp dụng tỷ lệ vàng
- Làm tròn mà không làm sai tổng. Làm tròn phần lớn hơn đến một pixel nguyên (hoặc đơn vị thực tế gần nhất, chẳng hạn 1 mm hoặc 1/16 in), sau đó tính phần nhỏ hơn bằng tổng trừ đi phần lớn đã làm tròn. Cách này giúp tổng luôn bằng đúng giá trị ban đầu. Với chiều rộng 960 px: \(960 \div 1.6180339887 \approx \) 593.31, vậy phần nhỏ hơn là \(960 - 593.31 = 366.69\). Làm tròn, ta có 593 + 367 = 960.
- Phân vai trò cho hai phần. Dùng phần lớn hơn (khoảng 61,8%) cho nội dung chính, chẳng hạn cột bài viết hoặc ảnh tiêu đề. Dùng phần nhỏ hơn (khoảng 38,2%) cho thanh bên, lề, chú thích hoặc các khung hỗ trợ.
- Dùng cho thang kích thước chữ. Nhân kích thước chữ nền với φ sẽ cho kích thước tiêu đề. Ví dụ, \(16 \times 1.618 \approx 25.9\), vậy chữ nội dung 16 px sẽ đi cùng tiêu đề khoảng 26 px. Lặp lại bước này sẽ cho thang lớn hơn (khoảng 42 px), còn chia sẽ cho thang nhỏ hơn (khoảng 10 px).
- Áp dụng cho khung và lưới. Tỷ lệ này phù hợp với khung ảnh, bố cục thẻ, cắt ảnh và lưới hai cột. Chia toàn bộ chiều rộng hoặc chiều cao, rồi đặt các yếu tố trọng tâm gần đường chia.
- Coi đây là nguyên tắc hướng dẫn, không phải quy tắc cứng nhắc. Khả năng đọc, khả năng tiếp cận, độ dài nội dung và kích thước màn hình quan trọng hơn tỷ lệ chính xác. Tỷ lệ 60/40 hoặc 62/38 thường trông gần như không khác biệt so với tỷ lệ chính xác, vì vậy hãy điều chỉnh khi nội dung cần.
- Giữ nguyên một đơn vị. Nhập tổng và đọc kết quả trong cùng một đơn vị (px, mm, cm, in hoặc rem). Không trộn lẫn đơn vị trong cùng một phép tính, và chỉ quy đổi sau khi đã có các phần cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ vàng có giống quy tắc một phần ba không? Không. Quy tắc một phần ba chia thành ba phần bằng nhau (33/33/33), trong khi tỷ lệ vàng dùng cách chia 61,8/38,2 — kiểu chia mà nhiều nhà thiết kế cảm thấy sinh động và lôi cuốn hơn.
Nên dùng đơn vị nào? Bất kỳ đơn vị nào, miễn là nhất quán — tỷ lệ này không có thứ nguyên, nên dù là pixel, mm hay inch thì cách tính đều như nhau.
Vì sao phần nhỏ lại là 38,2%? Bởi vì \(1 - 1/\varphi = 1 - 0{,}618 = 0{,}382\), đây chính là phần còn lại sau khi lấy ra đoạn vàng lớn hơn.