Công cụ này làm gì?
Tỷ trọng kế đo tỷ trọng riêng (SG) của chất lỏng dựa vào độ nổi cao hay thấp của nó. Tuy nhiên, mỗi tỷ trọng kế chỉ cho kết quả chuẩn ở một nhiệt độ cố định, thường là 20°C (68°F). Nếu mẫu của bạn nóng hơn hoặc lạnh hơn mức đó, mật độ chất lỏng thay đổi và số đọc bị lệch. Máy tính này áp dụng hiệu chỉnh nhiệt độ để bạn có được tỷ trọng thực tại nhiệt độ hiệu chuẩn chuẩn, điều rất quan trọng khi nấu bia, làm rượu vang hay đo đạc trong phòng thí nghiệm.
Cách sử dụng
Nhập chỉ số tỷ trọng riêng mà tỷ trọng kế đang hiển thị, nhiệt độ thực tế của mẫu và nhiệt độ mà tỷ trọng kế được hiệu chuẩn (xem trên thân dụng cụ hoặc trong hướng dẫn đi kèm, thường là 20°C). Công cụ sẽ trả về SG đã hiệu chỉnh cùng mức điều chỉnh đã áp dụng.
Giải thích công thức
Phép hiệu chỉnh nhân số đọc của bạn với tỉ số mật độ nước tại hai nhiệt độ. Mật độ được ước tính bằng đa thức bậc ba theo độ Celsius: $$\rho(T) = 1.00130346 - 1.34722124\times 10^{-4}\,T + 2.04052596\times 10^{-6}\,T^{2} - 2.32820948\times 10^{-9}\,T^{3}$$. Tỷ trọng sau hiệu chỉnh là $$\text{SG}_{corr} = \text{SG} \cdot \frac{\rho(\text{T}_{sample})}{\rho(\text{T}_{calib})}$$ Khi mẫu nóng hơn nhiệt độ hiệu chuẩn, tỉ số này nhỏ hơn 1 nên SG hiệu chỉnh giảm xuống; khi mẫu lạnh hơn, tỉ số lớn hơn 1 nên giá trị được điều chỉnh tăng lên.
Ví dụ minh họa
Giả sử tỷ trọng kế hiệu chuẩn ở 20°C hiển thị 1.050, nhưng dịch nha đang ở 30°C. Ta có \(\rho(30) \approx 0.99847\) và \(\rho(20) \approx 0.99905\), cho tỉ số khoảng 0.99942. SG hiệu chỉnh là $$1.050 \times 0.99942 \approx 1.0494$$ — thấp hơn đôi chút, cho thấy số đọc ở nhiệt độ cao ban đầu bị cao hơn thực tế.
Mật độ nước ở các nhiệt độ thường gặp
Bảng này đánh giá đa thức của máy tính \(\rho(T) = 1.00130346 - 1.34722124\times 10^{-4}\,T + 2.04052596\times 10^{-6}\,T^{2} - 2.32820948\times 10^{-9}\,T^{3}\) với \(T\) tính theo °C. Cột cuối cùng là tỷ số \(\rho(T)/\rho(20\,°\text{C})\), tức hệ số hiệu chỉnh cho tỷ trọng kế được hiệu chuẩn ở 20 °C.
| Nhiệt độ (°C) | ρ(T) (thang g/cm³) | Tỷ số so với 20 °C |
|---|---|---|
| 10 | 1.000158 | 1.000752 |
| 15 | 0.999734 | 1.000327 |
| 15.6 | 0.999690 | 1.000283 |
| 17.5 | 0.999558 | 1.000152 |
| 20 | 0.999407 | 1.000000 |
| 25 | 0.999174 | 0.999768 |
| 30 | 0.999035 | 0.999629 |
| 35 | 0.998988 | 0.999581 |
| 40 | 0.999030 | 0.999624 |
Lưu ý: đa thức này là một hàm khớp mang tính thực nghiệm, chỉ dành cho khoảng xấp xỉ 0–40 °C. Các giá trị được làm tròn đến sáu chữ số thập phân. Chỉ tỷ số của hai giá trị mới có ý nghĩa cho việc hiệu chỉnh, nên các số tuyệt đối không thể thay thế cho mật độ nước vật lý đã được lập bảng (ví dụ, nước tinh khiết ở 20 °C khoảng 0.9982 g/cm³). Hàm khớp cũng phẳng lại và hơi tăng nhẹ ở khoảng 35–40 °C, nên cần thận trọng hơn khi đọc kết quả ở đầu khoảng này. Các bảng hiệu chỉnh khác đã được công bố, có thể tính đến sự giãn nở của thủy tinh, có thể khác đôi chút so với công cụ này.
Diễn giải tỷ trọng đã hiệu chỉnh
SG đã hiệu chỉnh ước tính mật độ của mẫu so với nước, như tỷ trọng kế sẽ đọc được nếu mẫu ở nhiệt độ hiệu chuẩn của dụng cụ. Nó loại bỏ phần chênh lệch trong số đọc đến từ nhiệt độ của chất lỏng thay vì từ hàm lượng chất hòa tan.
- Mẫu ấm (cao hơn nhiệt độ hiệu chuẩn): chất lỏng kém đặc hơn, tỷ trọng kế chìm sâu hơn và đọc thấp, nên SG đã hiệu chỉnh cao hơn.
- Mẫu lạnh (thấp hơn nhiệt độ hiệu chuẩn): chất lỏng đặc hơn, tỷ trọng kế nổi cao hơn và đọc cao, nên SG đã hiệu chỉnh thấp hơn. Trong công cụ này, kết quả chỉ tăng khi tỷ số mật độ lớn hơn 1, điều này xảy ra khi mẫu lạnh hơn nhiệt độ hiệu chuẩn trong khoảng áp dụng của đa thức, như ở các dòng 10–15 °C trong bảng trên.
Hãy đối chiếu chiều hướng với các bảng trên cho trường hợp của bạn thay vì giả định, vì kết quả của công cụ tuân theo đa thức.
Một điểm tỷ trọng là 0.001 SG, nên 1.050 tương ứng 50 điểm. Trong sản xuất bia, nồng độ cồn theo thể tích thường được ước tính từ tỷ trọng ban đầu (OG) và tỷ trọng cuối (FG) theo một công thức đơn giản như \(\text{ABV} \approx (\text{OG} - \text{FG}) \times 131.25\). Vì vậy, một điểm tương ứng khoảng 0.13% ABV. Ví dụ, OG 1.050 và FG 1.010 cho \(0.040 \times 131.25 = 5.25\%\).
Hãy hiệu chỉnh cả hai số đọc trước khi tính ABV. Nếu số đọc của mẫu ấm bị lệch 0.4 đến 0.7 điểm, như trong các bảng trên, thì ước tính ABV sẽ lệch khoảng 0.05–0.09 điểm phần trăm. Sai số ở OG và FG có thể cộng dồn hoặc triệt tiêu nhau tùy thuộc nhiệt độ của hai mẫu.
Hiệu chỉnh này chỉ là ước tính. Nó không thay thế được một tỷ trọng kế đã hiệu chuẩn đúng cách, một mẫu sạch và đã khử khí hoàn toàn, hoặc việc làm nguội mẫu về nhiệt độ ổn định gần giá trị hiệu chuẩn. Luôn kiểm tra nhiệt độ hiệu chuẩn được in trên dụng cụ của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Tôi nên dùng nhiệt độ hiệu chuẩn nào? Hầu hết tỷ trọng kế hiện đại được hiệu chuẩn ở 20°C; các dụng cụ cũ hoặc của Mỹ có thể dùng 15,6°C (60°F). Hãy dùng đúng giá trị được in trên dụng cụ của bạn.
Công cụ có dùng được cho dịch nha hoặc rượu vang có tỷ trọng cao không? Đây là phép xấp xỉ khá sát. Đa thức mô hình hóa mật độ của nước nên với dịch nho hoặc dịch nha chứa rất nhiều đường sẽ có thêm sai số nhỏ, nhưng vẫn nằm trong mức dung sai chấp nhận được khi nấu bia, làm rượu thực tế.
Vì sao mức hiệu chỉnh của tôi trông rất nhỏ? Khi nhiệt độ mẫu chỉ chênh vài độ so với nhiệt độ hiệu chuẩn, mức điều chỉnh gần như không đáng kể; nó chỉ thực sự có ý nghĩa khi chênh lệch vượt khoảng 5–10 độ.