Nồng độ ion hydroxide là gì?
Nồng độ ion hydroxide, ký hiệu là [OH⁻], cho biết lượng ion hydroxide có trong một dung dịch nước, được tính bằng mol trên lít (mol/L). Đây là thước đo trực tiếp cho biết dung dịch có tính bazơ (kiềm) mạnh đến đâu — [OH⁻] càng lớn thì dung dịch càng có tính bazơ. Trong hóa học, người ta thường biểu diễn giá trị này trên thang logarit gọi là pOH, giúp làm việc với những con số rất nhỏ trở nên thuận tiện hơn nhiều.
Cách sử dụng máy tính
Bạn hãy chọn hướng chuyển đổi: từ pOH sang nồng độ, hoặc từ nồng độ sang pOH. Sau khi nhập giá trị đã biết, máy tính sẽ trả về ngay [OH⁻], pOH, giá trị pH tương ứng và nồng độ ion hydro [H⁺]. Nhờ vậy, bạn có thể mô tả đầy đủ một dung dịch chỉ từ một phép đo duy nhất ở 25 °C.
Giải thích công thức
Hai mối quan hệ cốt lõi là:
$$[\text{OH}^-] = 10^{-\text{pOH}}$$và
$$\text{pOH} = -\log_{10}\!\left([\text{OH}^-]\ (\text{mol/L})\right)$$Ở 25 °C, tích số ion của nước cho ta một hệ thức rất tiện lợi: pH + pOH = 14. Do đó, khi đã biết pOH thì pH = 14 − pOH và \([\text{H}^+] = 10^{-\text{pH}}\). Những công thức này cho phép bạn chuyển đổi linh hoạt giữa cách mô tả tính axit và tính bazơ của cùng một dung dịch.
Ví dụ minh họa
Giả sử một dung dịch có pOH = 3. Khi đó
$$[\text{OH}^-] = 10^{-3} = 0{,}001\ \text{mol/L}$$Giá trị pH là \(14 - 3 = 11\), và \([\text{H}^+] = 10^{-11} \approx 1 \times 10^{-11}\ \text{mol/L}\). Giá trị pH bằng 11 khẳng định đây là một dung dịch có tính bazơ, phù hợp với nồng độ hydroxide tương đối cao của nó.
Giá trị pOH, [OH⁻], pH và [H⁺] điển hình của một số dung dịch thông dụng
Bảng này giả định nhiệt độ 25 °C, nơi pH + pOH = 14,00. Nồng độ tính bằng mol/L (M) và là giá trị của dung dịch lý tưởng, được tính theo \([\text{OH}^-] = 10^{-\text{pOH}}\). Các dung dịch ví dụ chỉ mang tính gần đúng, vì giá trị pH thực tế thay đổi tùy theo nhãn hiệu, nồng độ và điều kiện đo.
| pOH | [OH⁻] (mol/L) | pH | [H⁺] (mol/L) | Ví dụ gần đúng |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 1 | 14 | 1×10⁻¹⁴ | NaOH 1 M (bazơ mạnh) |
| 1 | 1×10⁻¹ | 13 | 1×10⁻¹³ | NaOH 0,1 M |
| 3 | 1×10⁻³ | 11 | 1×10⁻¹¹ | Amoniac gia dụng (xấp xỉ) |
| 5 | 1×10⁻⁵ | 9 | 1×10⁻⁹ | Dung dịch bazơ yếu |
| 5.7 | ≈2.0×10⁻⁶ | 8.3 | ≈5.0×10⁻⁹ | Dung dịch baking soda (xấp xỉ) |
| 7 | 1×10⁻⁷ | 7 | 1×10⁻⁷ | Nước tinh khiết (trung tính) |
| 9 | 1×10⁻⁹ | 5 | 1×10⁻⁵ | Dung dịch axit yếu |
| 11 | 1×10⁻¹¹ | 3 | 1×10⁻³ | Giấm (xấp xỉ) |
| 14 | 1×10⁻¹⁴ | 0 | 1 | HCl 1 M (axit mạnh) |
Hằng số và sự phụ thuộc nhiệt độ của Kw
Tích số ion của nước là \(K_w = [\text{H}^+][\text{OH}^-]\). Ở 25 °C, \(K_w = 1.0\times10^{-14}\) (mol/L)², do đó \(pK_w = 14.00\). Nồng độ tính bằng mol/L.
Từ đó suy ra hai hệ thức sau:
- \(\text{pH} + \text{pOH} = pK_w\)
- Nước trung tính có \([\text{H}^+] = [\text{OH}^-]\), nên pOH của nó bằng \(pK_w/2\).
\(K_w\) tăng theo nhiệt độ, nên \(pK_w\) giảm. Các giá trị dưới đây là số liệu gần đúng được công bố rộng rãi cho nước tinh khiết.
| Nhiệt độ | pKw (xấp xỉ) | Kw (xấp xỉ) | pOH trung tính (= pH) |
|---|---|---|---|
| 0 °C | 14.94 | 1.15×10⁻¹⁵ | 7.47 |
| 25 °C | 14.00 | 1.0×10⁻¹⁴ | 7.00 |
| 50 °C | 13.26 | 5.5×10⁻¹⁴ | 6.63 |
| 100 °C | 12.26 | 5.5×10⁻¹³ | 6.13 |
Nước ở 100 °C vẫn trung tính dù pH của nó khoảng 6,13. Nếu dung dịch của bạn không ở 25 °C, hãy dùng \(pK_w\) tương ứng khi chuyển đổi giữa pOH và pH.
Diễn giải kết quả pOH và [OH⁻] của bạn
Các quy tắc này áp dụng ở 25 °C, nơi \(pK_w = 14.00\).
- pOH < 7: bazơ (kiềm). \([\text{OH}^-]\) cao hơn \(10^{-7}\) M, và pH trên 7.
- pOH = 7: trung tính. \([\text{OH}^-] = [\text{H}^+] = 10^{-7}\) M.
- pOH > 7: axit. \([\text{OH}^-]\) thấp hơn \(10^{-7}\) M, và pH dưới 7.
Thang đo là logarit, nên mỗi đơn vị pOH làm \([\text{OH}^-]\) thay đổi 10 lần. Ví dụ, pOH 3 có lượng ion hydroxit nhiều gấp 100 lần so với pOH 5. Để tính pH, dùng \(\text{pH} = 14 - \text{pOH}\), và \([\text{H}^+] = 10^{-\text{pH}}\).
Các dung dịch rất đậm đặc trên 1 M có thể có pOH nhỏ hơn 0. Chẳng hạn, \([\text{OH}^-] = 10\) M cho pOH = −1. Dung dịch thực tế cũng lệch khỏi phép tính lý tưởng này, vì nồng độ hiệu dụng là hoạt độ, không phải nồng độ mol. Độ lệch tăng khi cường độ ion cao. Hãy xem kết quả với dung dịch đậm đặc là ước lượng, và với công việc cần độ chính xác cao, hãy dùng pH đo trực tiếp hoặc các giá trị đã hiệu chỉnh theo hoạt độ.
Câu hỏi thường gặp
pH + pOH có luôn bằng 14 không? Chỉ đúng ở 25 °C. Tích số ion của nước thay đổi theo nhiệt độ, nên ở các nhiệt độ khác, tổng này sẽ lệch đi một chút.
pOH thấp có nghĩa là gì? pOH thấp (ví dụ 1–3) tương ứng với [OH⁻] cao và dung dịch có tính bazơ mạnh. Ngược lại, pOH cao cho biết dung dịch mang tính axit hơn.
[OH⁻] có thể âm không? Không. Nồng độ luôn là số dương; công cụ này sẽ tự động giới hạn các giá trị nhập vào không dương thành một giá trị rất nhỏ để giữ cho logarit luôn xác định.