Công cụ này làm gì
Công cụ này ước tính liều hiệu dụng nội tại cam kết mà một người nhận được khi chất phóng xạ đi vào cơ thể qua đường ăn uống - tức là khi uống nước nhiễm xạ và ăn thực phẩm nhiễm xạ. Nó quy đổi độ phóng xạ ăn vào (đo bằng becquerel, Bq) thành liều hiệu dụng (sievert, Sv) dựa trên các hệ số liều được công nhận quốc tế của ICRP. Công cụ chỉ áp dụng cho ba đồng vị có liên quan nhiều nhất sau một sự cố lò phản ứng hạt nhân: Iốt-131 (I-131), Xêsi-134 (Cs-134) và Xêsi-137 (Cs-137). Cơ sở vật lý ở đây mang tính phổ quát và không gắn riêng với quốc gia nào.
Các đơn vị cần biết
Một becquerel (Bq) tương ứng với một phân rã hạt nhân mỗi giây, dùng để đo độ phóng xạ (cường độ) của một nguồn. Sievert (Sv) là đơn vị của liều hiệu dụng, thể hiện mức tác động lên cơ thể; \(1\ \text{Sv} = 1.000\ \text{mSv} = 1.000.000\ \text{uSv}\). Hệ số liều (liều hiệu dụng cam kết trên một đơn vị lượng ăn vào) dùng để chuyển độ phóng xạ ăn vào thành liều; ICRP đưa ra các giá trị này theo Sv/Bq, còn công cụ này hiển thị theo uSv/Bq.
Cách sử dụng
Chọn nhóm tuổi để nạp sẵn các hệ số liều theo đường ăn uống mặc định của ICRP-72 cùng lượng tiêu thụ hằng ngày điển hình, sau đó chỉnh sửa bất kỳ trường nào nếu cần. Nhập nồng độ hoạt độ (Bq/kg) trong nước và trong thực phẩm cho từng đồng vị, lượng nước và thực phẩm bạn dùng mỗi ngày (kg/ngày), và số ngày. Nồng độ mặc định là 0, nên đồng vị nào bạn để trống sẽ đơn giản là không đóng góp gì.
Công thức
Với mỗi đồng vị: hoạt độ ăn vào = số ngày x (nồng độ trong nước x lượng nước + nồng độ trong thực phẩm x lượng thực phẩm). Liều bằng hoạt độ đó nhân với hệ số liều theo đường ăn uống của đồng vị. Cộng ba đồng vị lại ta được tổng liều hiệu dụng cam kết.
$$E = \text{Days} \sum_{i} e_i \left( C_{w,i}\,\text{Water} + C_{f,i}\,\text{Food} \right)$$ $$\text{where}\quad \left\{ \begin{aligned} e_i &= \text{dose coefficient: } \text{I-131},\ \text{Cs-134},\ \text{Cs-137} \\ C_{w,i} &= \text{water conc.: } \text{I-131},\ \text{Cs-134},\ \text{Cs-137} \\ C_{f,i} &= \text{food conc.: } \text{I-131},\ \text{Cs-134},\ \text{Cs-137} \end{aligned} \right.$$
Ví dụ minh họa
Người trưởng thành, 30 ngày, 2 kg/ngày nước và 1,5 kg/ngày thực phẩm. Hệ số (uSv/Bq): I-131 0,022; Cs-134 0,019; Cs-137 0,013. Nước: I-131 100, Cs-134 50, Cs-137 50 Bq/kg; Thực phẩm: Cs-134 100, Cs-137 100 Bq/kg. I-131: \(30 \times (100 \times 2) = 6000\ \text{Bq} \times 0{,}022 = 132\ \text{uSv}\). Cs-134: \(30 \times (50 \times 2 + 100 \times 1{,}5) = 7500\ \text{Bq} \times 0{,}019 = 142{,}5\ \text{uSv}\). Cs-137: \(7500 \times 0{,}013 = 97{,}5\ \text{uSv}\). Tổng \(= 372\ \text{uSv} = 0{,}372\ \text{mSv} = 3{,}72\mathrm{e}{-4}\ \text{Sv}\).
Hệ số liều uống ICRP-72 theo nhóm tuổi
Máy tính nhân từng hoạt độ đưa vào cơ thể (tính bằng Bq) với hệ số liều \(e_i\), tức là liều hiệu dụng cam kết trên mỗi đơn vị lượng đưa vào cơ thể qua đường ăn uống. Các giá trị dưới đây lấy từ ICRP Publication 72 (1996), "Age-dependent Doses to Members of the Public from Intake of Radionuclides: Part 5". Giá trị người lớn là các số liệu mà máy tính sử dụng mặc định. Các giá trị theo nhóm tuổi được lấy từ các bảng ICRP-72 đã công bố, vì vậy hãy đối chiếu với ấn phẩm gốc khi dùng cho mục đích pháp lý hoặc chuyên môn. Đây là các giá trị ICRP quốc tế, không dành riêng cho một quốc gia nào.
| Nhóm tuổi | I-131 (Sv/Bq) | I-131 (µSv/Bq) | Cs-134 (Sv/Bq) | Cs-134 (µSv/Bq) | Cs-137 (Sv/Bq) | Cs-137 (µSv/Bq) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 3 tháng | 1.8e-7 | 0.18 | 2.6e-8 | 0.026 | 2.1e-8 | 0.021 |
| 1 tuổi | 1.8e-7 | 0.18 | 1.6e-8 | 0.016 | 1.2e-8 | 0.012 |
| 5 tuổi | 1.0e-7 | 0.10 | 1.3e-8 | 0.013 | 9.6e-9 | 0.0096 |
| 10 tuổi | 5.2e-8 | 0.052 | 1.4e-8 | 0.014 | 1.0e-8 | 0.010 |
| 15 tuổi | 3.4e-8 | 0.034 | 1.9e-8 | 0.019 | 1.3e-8 | 0.013 |
| Người lớn | 2.2e-8 | 0.022 | 1.9e-8 | 0.019 | 1.3e-8 | 0.013 |
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có hệ số I-131 cao hơn nhiều vì tuyến giáp nhỏ và khả năng hấp thụ iốt tương đối cao. Hệ số của cesi thay đổi ít hơn theo tuổi.
Diễn giải kết quả
Kết quả là liều hiệu dụng cam kết: liều mà cơ thể dự kiến nhận được theo thời gian từ hoạt độ đã ăn uống trong khoảng thời gian bạn đã nhập. Liều này được tích lũy trong 50 năm đối với người lớn và đến tuổi 70 đối với trẻ em. Phần lớn liều từ I-131 có chu kỳ bán rã ngắn được giải phóng trong vài tuần. Đối với Cs-137, liều được giải phóng trong nhiều tháng đến nhiều năm, vì yếu tố chính là sự đào thải sinh học. Con số này là ước tính rủi ro ngẫu nhiên (liên quan đến nguy cơ ung thư dài hạn và rủi ro di truyền) và không phải là dự đoán về tác động tức thời đối với một cá nhân.
Giá trị tham chiếu để so sánh:
- Phóng xạ nền tự nhiên: mức trung bình toàn cầu khoảng 2,4 mSv mỗi năm (UNSCEAR).
- Giới hạn liều của ICRP đối với công chúng: 1 mSv mỗi năm từ các tình huống phơi nhiễm có kế hoạch.
- Hướng dẫn nước uống của WHO: mức liều tham chiếu 0,1 mSv mỗi năm từ việc uống nước trong một năm. Các mức hướng dẫn của WHO đối với từng đồng vị phóng xạ riêng lẻ (ví dụ 10 Bq/L đối với I-131, Cs-134 và Cs-137) được suy ra từ con số 0,1 mSv/năm này, chứ không phải từ giá trị 10 mSv/năm.
Ví dụ minh họa (người lớn, chỉ Cs-137): uống 2 L mỗi ngày với nồng độ 10 Bq/L trong 365 ngày, tức là \(10 \times 2 \times 365 = 7300\) Bq. Sau đó \(7300 \times 1.3\times10^{-8} = 9.49\times10^{-5}\) Sv, tương đương khoảng 0,095 mSv.
Phạm vi: phép tính này chỉ bao gồm đường ăn uống và chỉ I-131, Cs-134 và Cs-137. Nó không bao gồm đường hô hấp, phơi nhiễm bên ngoài từ mặt đất hoặc không khí, cũng như các đồng vị phóng xạ khác như Sr-90 hoặc K-40 tự nhiên và Po-210. Kết quả không thể hiện tổng liều bức xạ của một người.
Đặc tính đồng vị: Chu kỳ bán rã và dữ liệu phân rã
| Đồng vị | Chu kỳ bán rã vật lý | Bức xạ chính | Cơ quan đích quan trọng |
|---|---|---|---|
| I-131 | khoảng 8,02 ngày | Beta và gamma | Tuyến giáp |
| Cs-134 | khoảng 2,06 năm | Beta và gamma | Toàn cơ thể (chủ yếu là cơ) |
| Cs-137 | khoảng 30,17 năm | Beta; tia gamma đến từ sản phẩm phân rã của nó là Ba-137m | Toàn cơ thể (chủ yếu là cơ) |
Các hệ số liều ICRP-72 đã tích hợp cả quá trình phân rã phóng xạ và sự giữ lại cũng như bài tiết sinh học trong cơ thể. Bạn không cần áp dụng hiệu chỉnh phân rã riêng cho lượng đưa vào cơ thể.
Mối quan hệ giữa các đơn vị
- 1 Sv = 1000 mSv = 1.000.000 µSv
- 1 Bq = 1 phân rã mỗi giây (1 s⁻¹)
- Hệ số liều tính bằng µSv/Bq = Sv/Bq × 1.000.000
Câu hỏi thường gặp
Đây có phải liều tức thời không? Không. Đó là liều hiệu dụng cam kết được tích lũy trong 50 năm đối với người lớn và đến năm 70 tuổi đối với trẻ em, theo định nghĩa của ICRP.
Có bao gồm bức xạ ngoài không? Không - chỉ tính liều nội tại do ăn uống.
Tôi có thể dùng cho các hạt nhân phóng xạ khác không? Không; công cụ chỉ áp dụng cho I-131, Cs-134 và Cs-137. Hãy luôn tuân theo hướng dẫn của các cơ quan chức năng khi đưa ra quyết định về an toàn.