Chỏm cầu là gì?
Chỏm cầu là phần của hình cầu bị cắt ra bởi một mặt phẳng. Nó được xác định bởi bán kính hình cầu r và chiều cao chỏm cầu h (khoảng cách vuông góc từ mặt phẳng cắt đến đỉnh của chỏm). Khi h bằng r, chỏm cầu chính là một nửa hình cầu (bán cầu); còn khi h bằng 2r, ta có toàn bộ hình cầu.
Cách sử dụng máy tính
Nhập bán kính hình cầu và chiều cao chỏm cầu theo cùng một đơn vị. Máy tính sẽ trả về thể tích chỏm cầu, diện tích mặt cong (mặt bên), diện tích hình tròn đáy phẳng, tổng diện tích bề mặt và bán kính của hình tròn đáy. Chiều cao chỏm cầu được tự động giới hạn trong khoảng từ 0 đến đường kính \(2r\).
Giải thích các công thức
Thể tích được tính theo công thức $$V = \frac{\pi h^{2}}{3}\left(3r - h\right)$$ Diện tích mặt cong là $$A = 2\pi r h$$ Đáy của chỏm cầu là một hình tròn có bán kính \(a\) thỏa mãn \(a^{2} = h(2r - h)\), do đó diện tích đáy là \(\pi a^{2}\) và tổng diện tích bề mặt bằng diện tích mặt cong cộng với diện tích đáy.
Ví dụ minh họa
Với \(r = 5\) và \(h = 2\): $$V = \frac{\pi \cdot 4}{3}(15 - 2) = \frac{4\pi}{3}\cdot 13 \approx 54{,}4543 \text{ đơn vị khối}$$ Diện tích mặt cong \(= 2\pi \cdot 5 \cdot 2 = 20\pi \approx 62{,}8319\). Bán kính đáy \(a = \sqrt{2\cdot 8} = 4\), vậy diện tích đáy \(= 16\pi \approx 50{,}2655\) và tổng diện tích \(\approx 113{,}0973\).
Thể tích chỏm cầu với các chiều cao chỏm khác nhau
Bảng cố định bán kính hình cầu \(r = 5\) và thay đổi chiều cao chỏm \(h\). Bán kính đáy là \(a=\sqrt{h(2r-h)}\), thể tích là \(V=\frac{\pi h^{2}(3r-h)}{3}\), diện tích mặt cong là \(2\pi r h\), diện tích đáy là \(\pi a^{2}\), và tổng diện tích bằng diện tích mặt cong cộng với diện tích đáy. Thể tích toàn bộ hình cầu là \(\frac{4}{3}\pi r^{3}\approx 523.599\).
| h | Bán kính đáy a | Thể tích V | Diện tích mặt cong 2πrh | Diện tích đáy πa² | Tổng diện tích | % thể tích hình cầu đầy đủ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 3.0000 | 14.661 | 31.416 | 28.274 | 59.690 | 2.80% |
| 2.5 | 4.3301 | 81.812 | 78.540 | 58.905 | 137.445 | 15.63% |
| 5 (nửa cầu) | 5.0000 | 261.799 | 157.080 | 78.540 | 235.619 | 50% |
| 7.5 | 4.3301 | 441.786 | 235.619 | 58.905 | 294.524 | 84.38% |
| 10 (hình cầu đầy đủ) | 0 | 523.599 | 314.159 | 0 | 314.159 | 100% |
Kiểm tra bằng ví dụ với \(h = 2.5\): \(V=\frac{\pi (2.5)^{2}(3\cdot 5-2.5)}{3}=\frac{\pi\cdot 6.25\cdot 12.5}{3}=\frac{78.125\pi}{3}\approx 81.812\). Lưu ý rằng \(h=2.5\) và \(h=7.5\) cho cùng một bán kính đáy, vì hai chỏm được cắt bởi các mặt phẳng song song cách tâm cùng một khoảng, và thể tích của chúng cộng lại bằng đúng thể tích hình cầu đầy đủ, không dư thêm: \(81.812+441.786=523.598\), khớp với 523.599 sai khác do làm tròn.
Định nghĩa các thuật ngữ và biến số
- Bán kính hình cầu (r): khoảng cách từ tâm của hình cầu ban đầu đến một điểm bất kỳ trên bề mặt của nó.
- Chiều cao chỏm (h): độ dày của chỏm, đo dọc theo trục vuông góc với mặt phẳng cắt, từ mặt phẳng đến điểm xa nhất của chỏm trên bề mặt hình cầu. Giá trị của nó nằm trong khoảng từ 0 đến \(2r\).
- Bán kính đáy (a): bán kính của mặt tròn được tạo ra bởi nhát cắt, được cho bởi \(a=\sqrt{h(2r-h)}\).
- Diện tích mặt cong (diện tích mặt bên): diện tích phần cầu của chỏm, \(2\pi r h\).
- Diện tích đáy: diện tích của mặt tròn phẳng, \(\pi a^{2}\).
- Tổng diện tích bề mặt: diện tích mặt cong cộng với diện tích đáy, \(2\pi r h+\pi a^{2}=\pi h(4r-h)\).
- Nửa cầu: trường hợp đặc biệt \(h=r\), khi mặt phẳng cắt đi qua tâm. Khi đó \(a=r\) và \(V=\frac{2}{3}\pi r^{3}\).
Thể tích cũng có thể được viết theo bán kính đáy và chiều cao: $$V=\frac{\pi h\,(3a^{2}+h^{2})}{6}$$ Công thức này cho cùng kết quả với \(V=\frac{\pi h^{2}(3r-h)}{3}\) vì \(a^{2}=h(2r-h)\).
Câu hỏi thường gặp
Nếu h = r thì sao? Bạn sẽ có một bán cầu: với \(r = 3\), \(h = 3\), $$V = \frac{\pi \cdot 9}{3}(9 - 3) = 3\pi \cdot 6 = 18\pi \approx 56{,}5487$$
Máy tính dùng đơn vị nào? Bất kỳ đơn vị nào miễn là nhất quán — thể tích đầu ra tính theo đơn vị khối và diện tích theo đơn vị vuông.
h có thể lớn hơn đường kính không? Không. Công cụ giới hạn h tối đa bằng \(2r\), tức là toàn bộ hình cầu.