Silindirik Koordinatlar Nedir?
Silindirik koordinatlar, üç boyutlu uzaydaki bir noktayı bir yarıçap r, bir açı θ ve bir yükseklik z ile tanımlar. İki boyutlu kutupsal koordinatların doğal bir uzantısıdır; tek fark, Kartezyen z eksenini olduğu gibi korumalarıdır. Bu sistem, bir eksen etrafında dönel simetriye sahip problemler için idealdir — borular, silindirler, elektromanyetik alanlar ve akışkan akışı gibi.
Bu Hesaplayıcı Nasıl Kullanılır?
Önce dönüşüm yönünü seçin. Kartezyen → Silindirik için x, y ve z değerlerini girin; araç size r, θ (derece cinsinden) ve z değerlerini verir. Silindirik → Kartezyen içinse r, θ (derece) ve z değerlerini girerek x, y ve z sonuçlarını alırsınız. Açı, iki argümanlı ark tanjant (atan2) ile hesaplanır; böylece nokta her zaman doğru bölgeye (kadrana) yerleştirilir.
Formülün Açıklaması
Yarıçap, z ekseninden olan dik mesafedir: $$r = \sqrt{x^{2} + y^{2}}$$ Açı ise $$\theta = \operatorname{atan2}(y,\ x)$$ ile bulunur; bu fonksiyon −180° ile 180° arasında bir değer döndürür ve dört kadranı da, eksenleri de doğru biçimde ele alır. Yükseklik z her iki sistemde de aynıdır. Ters dönüşüm ise $$x = r\cos\theta$$ ve $$y = r\sin\theta$$ şeklindedir.
Örnek Çözüm
Kartezyen (3, 4, 5) noktasını dönüştürelim. Yarıçap \(\sqrt{3^{2} + 4^{2}} = \sqrt{25} = 5\) olur. Açı \(\operatorname{atan2}(4, 3) \approx 53{,}13°\)'dir. Yükseklik 5 olarak kalır. Dolayısıyla silindirik koordinatlar (5, 53,13°, 5) olur.
Daha Fazla Çözümlü Örnek: Diğer Çeyrekler ve Ters Dönüşüm
Kullanılan formüller, Kartezyen'den silindirik koordinatlara dönüşüm için \(r=\sqrt{x^2+y^2}\), \(\theta=\operatorname{atan2}(y,x)\), \(z=z\) ve ters dönüşüm için \(x=r\cos\theta\), \(y=r\sin\theta\)'dir. Açı burada -180° ile 180° aralığında verilmektedir. Düz bir arctan(y/x) yerine atan2 kullanmak, açıyı doğru çeyreğe yerleştirir.
Örnek 1: Kartezyen (-2, 2, 1), ikinci çeyrek
- Yarıçap: \(r=\sqrt{(-2)^2+2^2}=\sqrt{4+4}=\sqrt{8}=2\sqrt{2}\approx\) 2.828
- Açı: \(\theta=\operatorname{atan2}(2,-2)=135^\circ\). x < 0 ve y > 0 olduğundan nokta II. çeyrekte yer alır. Düz \(\arctan(2/-2)=-45^\circ\) yanlış olurdu, çünkü IV. çeyreğe düşerdi.
- Yükseklik: \(z=1\).
Sonuç: \((r,\theta,z)=(2\sqrt{2},\,135^\circ,\,1)\).
Örnek 2: Kartezyen (-3, -3, 4), üçüncü çeyrek
- Yarıçap: \(r=\sqrt{(-3)^2+(-3)^2}=\sqrt{9+9}=\sqrt{18}=3\sqrt{2}\approx 4.243\)
- Açı: \(\theta=\operatorname{atan2}(-3,-3)=-135^\circ\). 360° eklenirse eşdeğer \(225^\circ\) elde edilir.
- Yükseklik: \(z=4\).
Sonuç: \((r,\theta,z)\approx(4.243,\,-135^\circ,\,4)\) veya eşdeğer olarak \((4.243,\,225^\circ,\,4)\).
Örnek 3: Silindirik (4, 120°, -2) den Kartezyen'e
- x-koordinatı: \(x=r\cos\theta=4\cos 120^\circ=4\cdot(-0.5)=-2\)
- y-koordinatı: \(y=r\sin\theta=4\sin 120^\circ=4\cdot\frac{\sqrt{3}}{2}=2\sqrt{3}\approx 3.464\)
- Yükseklik: \(z=-2\).
Sonuç: \((x,y,z)\approx(-2,\,3.464,\,-2)\). Kontrol: \(\sqrt{(-2)^2+3.464^2}=\sqrt{4+12}=4=r\).
Yaygın Açılar ve Çeyrek Referans Tablosu
Yarıçapı r > 0 olan bir nokta için Kartezyen bileşenler \(x=r\cos\theta\) ve \(y=r\sin\theta\)'dir. Tablo, birim r başına değerleri verir.
| θ (derece) | θ (radyan) | cos θ | sin θ | x'in işareti | y'nin işareti |
|---|---|---|---|---|---|
| 0° | 0 | 1 | 0 | + | 0 |
| 30° | π/6 | √3/2 ≈ 0.866 | 1/2 = 0.5 | + | + |
| 45° | π/4 | √2/2 ≈ 0.707 | √2/2 ≈ 0.707 | + | + |
| 60° | π/3 | 1/2 = 0.5 | √3/2 ≈ 0.866 | + | + |
| 90° | π/2 | 0 | 1 | 0 | + |
| 120° | 2π/3 | -1/2 = -0.5 | √3/2 ≈ 0.866 | − | + |
| 135° | 3π/4 | -√2/2 ≈ -0.707 | √2/2 ≈ 0.707 | − | + |
| 180° | π | -1 | 0 | − | 0 |
| -90° | -π/2 | 0 | -1 | 0 | − |
| 270° | 3π/2 | 0 | -1 | 0 | − |
Eksen ve başlangıç noktası durumları
| Kartezyen koşulu | atan2(y, x) ile θ |
|---|---|
| x > 0, y = 0 | 0° |
| x = 0, y > 0 | 90° |
| x < 0, y = 0 | 180° |
| x = 0, y < 0 | -90° (eşdeğer olarak 270°) |
| x = 0, y = 0 (başlangıç noktası veya z ekseni üzerindeki herhangi bir nokta) | Tanımsız, çünkü r = 0; kurala göre 0° olarak alınır |
Açı aralıkları: atan2 değerleri -180° ile 180° arasında döndürür. 0° ile 360° aralığına geçmek için negatif açılara 360° eklenir (örneğin -90° değeri 270° olur). Geri dönmek için 180°'den büyük açılardan 360° çıkarılır. Her iki aralık da aynı yönü tanımlar.
Terimler ve Kurallar Sözlüğü
- r (radyal uzaklık)
- Noktanın z-eksenine olan dik uzaklığı, \(r=\sqrt{x^2+y^2}\). Genel kurala göre r ≥ 0.
- θ (azimut açısı)
- Pozitif x-ekseninden, noktanın xy-düzlemine izdüşümüne saat yönünün tersine ölçülen açı. Fizik kaynakları ve ISO 80000-2, bu açıyı θ yerine çoğunlukla φ ile gösterir.
- z (yükseklik veya eksenel koordinat)
- xy-düzleminden işaretli uzaklık. Kartezyen z ile aynıdır.
- z-ekseni
- x = 0 ve y = 0 olan doğru. Üzerindeki her noktanın r = 0'dır ve açısı θ tanımsızdır.
- xy-düzlemi
- z = 0 olan düzlem. θ'nın ölçüldüğü referans yönünü (+x ekseni) içerir.
- atan2(y, x)
- Hem y hem de x'in işaretlerini kullanarak açıyı doğru çeyrekte veren iki argümanlı arktanjant; normalde -180° ile 180° (-π ile π radyan) aralığında değer verir.
Silindirik ve küresel koordinatlar
Silindirik koordinatlar (r, θ, z), z-eksenine olan uzaklığı, azimut açısını ve yüksekliği kullanır. Küresel koordinatlar ise başlangıç noktasına olan ρ uzaklığını, +z ekseninden ölçülen kutup açısını ve bir azimut açısını kullanır. Kurallar alanlara göre değişir. Matematikte θ genellikle azimut, φ kutup açısıdır. Fizikte ve ISO 80000-2'de ise θ kutup açısı, φ azimuttur. Her zaman kaynağın hangi kuralı kullandığını kontrol edin.
Çoklu gösterimler
Aynı nokta birçok biçimde yazılabilir, çünkü \((r,\theta,z)\) ve \((r,\theta+360^\circ k,z)\) herhangi bir k tam sayısı için aynı konumu verir. Bazı kurallar negatif r'ye de izin verir; bu durumda \((-r,\theta+180^\circ,z)\) aynı noktayı tanımlar, ancak bu hesaplayıcı r ≥ 0 kullanır.
Sıkça Sorulan Sorular
Neden arctan(y/x) yerine atan2 kullanılır? Sade arctan, kadran bilgisini kaybeder ve x = 0 olduğunda tanımsız hale gelir. atan2 ise tüm durumları doğru biçimde ele alır.
Açılar derece mi yoksa radyan cinsinden mi? Bu hesaplayıcı, kolaylık olması açısından θ açısını derece cinsinden gösterir ve kabul eder; trigonometrik işlemler için içte radyana çevirir.
x ve y'nin ikisi de sıfırsa ne olur? Nokta z ekseni üzerindedir; bu nedenle r = 0 olur ve θ alışılagelmiş şekilde 0° kabul edilir.