Çember gerilmesi nedir?
Çember gerilmesi (çevresel gerilme olarak da bilinir), basınç altındaki bir akışkan veya gaz içeren silindirik bir basınç kabının ya da borunun çevresi boyunca etki eden çekme gerilmesidir. Silindiri uzunluğu boyunca yarmaya çalışan gerilme budur; bu yüzden basınç altındaki borular ve tanklar genellikle boyuna (eksenel) bir çatlakla hasar görür. Bu hesaplama aracı, cidar kalınlığının çapa kıyasla küçük olduğu durumlarda (kabaca \(t < d/20\)) geçerli olan ince cidar (membran) teorisini kullanır.
Hesaplama aracını nasıl kullanırsınız?
İç basınç P değerini, iç çap d değerini ve cidar kalınlığı t değerini girin. Tutarlı bir birim seti kullanın: P birimi MPa, d ve t birimleri ise milimetre ise, elde edilen gerilme de MPa cinsinden olur. Aynı şekilde psi ile inç kullanırsanız sonuç psi cinsinden çıkar. Araç, çember gerilmesini ve bunun tam olarak yarısı olan boyuna (eksenel) gerilmeyi verir.
Formülün açıklaması
Çember gerilmesi şu şekilde hesaplanır: $$\sigma_h = \frac{\text{Basınç }P \cdot \text{Çap }d}{2 \cdot \text{Kalınlık }t}$$ Bu, bir kuvvet dengesinden gelir: izdüşüm alanı üzerine etki eden basınç (\(P \cdot d \cdot L\)), alanı (\(2 \cdot t \cdot L\)) olan iki boyuna cidar kesitiyle dengelenir. L uzunluğu sadeleşir ve geriye yukarıdaki basit oran kalır. Uç kapaklardan kaynaklanan boyuna gerilme $$\sigma_l = \frac{\text{Basınç }P \cdot \text{Çap }d}{4 \cdot \text{Kalınlık }t}$$ ise çember gerilmesinin yarısı kadardır.
Çözümlü örnek
İç çapı \(d = 500\ \text{mm}\) ve cidar kalınlığı \(t = 10\ \text{mm}\) olan bir boru, \(P = 5\ \text{MPa}\) basınçta gaz taşısın. Bu durumda $$\sigma_h = \frac{5 \times 500}{2 \times 10} = \frac{2500}{20} = 125\ \text{MPa}$$ olur, boyuna gerilme ise 62,5 MPa'dır. Tasarımcı, 125 MPa değerini malzemenin emniyet katsayısı dahil edilmiş izin verilen gerilme değeriyle karşılaştırır.
Sık Sorulan Sorular
Çember gerilmesi neden boyuna gerilmenin iki katıdır? Çevresel patlamaya direnen geometride, eksenel çekmeye direnen kesite göre daha az malzeme alanı bulunur; bu nedenle aynı basınç, çember yönünde iki kat gerilme oluşturur.
İnce cidar teorisi ne zaman geçerlidir? Genellikle cidar kalınlığının çapın yaklaşık yirmide birinden küçük olduğu durumlarda geçerlidir. Daha kalın cidarlar için Lamé'nin kalın cidar denklemleri gerekir.
İç çapı mı yoksa ortalama çapı mı kullanmalıyım? İnce cidar sonuçları neredeyse aynıdır; iç çapın kullanılması yaygındır ve tasarım açısından bir miktar emniyetli (muhafazakâr) sonuç verir.
Basınçlı Kaplar Malzemelerinin Tipik Akma Dayanımları ve İzin Verilen Gerilmeleri
Tablo, hesaplanan çevresel gerilme ile karşılaştırma için oda sıcaklığındaki yaklaşık değerleri listeler. Belirtilen minimum değerler ürün biçimine, sınıfa, ısıl işleme, duvar kalınlığına ve sıcaklığa göre değişir. Gerçek tasarım için ASME B31.3 (proses boru hatları) veya ASME BPVC Bölüm II, Kısım D (kaplar için Bölüm VIII ile birlikte) standartlarındaki izin verilen gerilme tablolarını kullanın. Aşağıdaki izin verilen değerler, ortam sıcaklığında ABD standartlarına göre verilmiş rakamlardır ve evrensel değildir.
| Malzeme | Akma (yaklaşık) MPa / psi | Çekme dayanımı (yaklaşık) MPa / psi | Tipik izin verilen gerilme (yaklaşık) |
|---|---|---|---|
| Karbon çeliği A106 Gr.B | 240 MPa / 35.000 psi | 415 MPa / 60.000 psi | 138 MPa / 20.000 psi |
| Karbon çeliği A516 Gr.70 | 260 MPa / 38.000 psi | 485–620 MPa / 70.000–90.000 psi | 138 MPa / 20.000 psi |
| Paslanmaz çelik 304 | 205 MPa / 30.000 psi | 515 MPa / 75.000 psi | 138 MPa / 20.000 psi |
| Paslanmaz çelik 316 | 205 MPa / 30.000 psi | 515 MPa / 75.000 psi | 138 MPa / 20.000 psi |
| Alüminyum 6061-T6 | 275 MPa / 40.000 psi | 310 MPa / 45.000 psi | Standart ve kaynağa bağlı; kaynak dayanımı önemli ölçüde düşürür |
| Bakır (tavlanmış) | yaklaşık 70 MPa / 10.000 psi | yaklaşık 220 MPa / 32.000 psi | yaklaşık 40 MPa / 6.000 psi |
| PVC (sert, 23 °C) | yaklaşık 40–50 MPa / 6.000–7.000 psi | yaklaşık 50 MPa / 7.500 psi | Hidrostatik tasarım gerilmesi yaklaşık 14 MPa / 2.000 psi |
| HDPE (PE4710, 23 °C) | yaklaşık 25 MPa / 3.600 psi | yaklaşık 25–30 MPa / 3.600–4.300 psi | Hidrostatik tasarım gerilmesi yaklaşık 5,5 MPa / 800 psi |
Notlar: Metaller için izin verilen gerilmeler sıcaklık arttıkça düşer; plastikler ise sıcaklık ve yük süresiyle hızla dayanım kaybeder. Bu nedenle plastik boru değerleri kısa süreli akma yerine uzun süreli hidrostatik dayanıma dayanır. Projeniz için her zaman kesin malzeme spesifikasyonunu, sıcaklığı ve standart baskısını kullanın.
Hesaplanan Çevresel Gerilme Sonucunu Yorumlama
Hesaplayıcı, nominal çevresel (çember yönünde) membran gerilmesini \(\sigma_h = \dfrac{P\,d}{2\,t}\) verir. Kapalı ince cidarlı bir silindirde temel gerilmelerin en büyüğüdür. Eksenel gerilme bunun yarısıdır: \(\sigma_a = \dfrac{P\,d}{4\,t}\).
Akma veya izin verilen gerilme ile karşılaştırma
- İzin verilen gerilme = akma dayanımı ÷ emniyet katsayısı. Uygulamada, standarda, malzemeye ve akma ya da çekme dayanımının hangisinin belirleyici olduğuna bağlı olarak yaklaşık 1,5 ile 4 arasında emniyet katsayıları kullanılır.
- Kullanım oranı = hesaplanan çevresel gerilme ÷ izin verilen gerilme. 1,0'ın altındaki bir değer, cidarın bu kontrolden geçtiği anlamına gelir; değer düştükçe pay artar.
Örnek: P = 2 MPa, d = 500 mm, t = 10 mm için \(\sigma_h = \dfrac{2 \times 500}{2 \times 10} = \) 50 MPa. Yaklaşık 138 MPa izin verilen gerilmeye karşı kullanım oranı \(50 / 138 \approx 0.36\) olur.
İnce cidar geçerliliği
Formül, gerilmenin cidar boyunca düzgün olduğunu varsayar. Bu, \(d/t > 20\) (eşdeğer olarak \(r/t > 10\)) olduğunda makuldür. Örnekte \(d/t = 500/10 = 50\) olduğundan kontrol geçer. Daha kalın cidarlar için Lamé kalın cidar denklemlerini kullanın. İç yüzeyde \(\sigma_h = P\,\dfrac{r_o^2 + r_i^2}{r_o^2 - r_i^2}\) değeri geçerlidir. Gerilme cidar boyunca değişir ve ince cidar formülü delik kenarındaki tepe değerini düşük hesaplar.
Sınırlamalar
- Sonuç nominal membran gerilmesidir. Nozullar, mesnetler, kapaklar ve geçişlerdeki gerilme yığılmalarını içermez.
- Korozyon payı, imalat toleransı, kaynak birleşim verimi, dış yükler, termal gerilme veya yorulmayı içermez.
- d değerinin iç, ortalama veya dış çap olup olmadığı konusunda tutarlı olun. Standartlar genellikle iç çapı bir düzeltme ile birlikte kullanır.
Bu, tarama ve öğrenme amaçlı bir mühendislik tahminidir; yetkin bir mühendis tarafından yapılan standartlara uygun tasarımın (ASME BPVC veya ASME B31.3 gibi) yerini tutmaz.
Basınç ve Gerilme Birim Dönüşümleri
| Büyüklük | Eşdeğer |
|---|---|
| 1 MPa | 1000 kPa = 10 bar = 145,038 psi = 1 N/mm² |
| 1 bar | 0,1 MPa = 100 kPa = 14,5038 psi |
| 1 psi | 6,89476 kPa = 0,00689476 MPa |
| 1 ksi (1000 psi) | 6,89476 MPa |
| 1 in | 25,4 mm |
Hangi girdiler hangi gerilme birimini verir
Çap ve kalınlık yalnızca bir oran olarak girer; bu nedenle aynı uzunluk birimini kullanmaları gerekir, ancak bu birim sonucu değiştirmez. Bu durumda gerilme birimi basınç birimidir.
- Basınç MPa cinsinden, çap ve kalınlık herhangi bir tek birimde (örneğin mm): gerilme MPa (= N/mm²) cinsinden.
- Basınç psi cinsinden, çap ve kalınlık herhangi bir tek birimde (örneğin in): gerilme psi cinsinden.
- Basınç kPa cinsinden: gerilme kPa cinsinden.
- Basınç bar cinsinden: gerilme bar cinsinden. MPa elde etmek için 0,1 ile çarpın.
Önce dönüştürmeden tek bir girdi içinde birimleri karıştırmayın; örneğin bar cinsinden basınç ile MPa cinsinden gerilme sınırlarını birlikte kullanmayın. Örnek: 20 bar = 2 MPa ve 50 MPa = 50 × 145,038 ≈ 7.252 psi.