Sonsuz geometrik seri nedir?
Sonsuz geometrik seri, her terimin bir öncekinin ortak çarpan (r) adı verilen sabit bir sayıyla çarpılmasıyla elde edildiği, sonu olmayan bir toplamdır: \(a + ar + ar^2 + ar^3 + \ldots\) . Ortak çarpanın mutlak değeri yeterince küçük olduğunda (\(|r| < 1\)), terimler sıfıra doğru hızla küçülür ve toplam tek bir sonlu değere yaklaşır. Bu hesaplayıcı, söz konusu limit değerini anında bulur.
Hesaplayıcı nasıl kullanılır?
İlk terim olan a ile ortak çarpan r değerini girin; toplamı anında görün. Eğer \(|r| \ge 1\) ise, hesaplayıcı serinin ıraksadığını bildirir — terimler sıfıra küçülmediği için sonlu bir toplamı yoktur.
Formülün açıklaması
Kapalı formdaki toplam $$S = \frac{\text{First term }(a)}{1 - \text{Common ratio }(r)}, \quad \left|\,r\,\right| < 1$$ şeklindedir ve yalnızca \(|r| < 1\) olduğunda geçerlidir. Bu ifade, sonlu kısmi toplam olan \(S_n = a(1 - r^n)/(1 - r)\) bağıntısından gelir. n sınırsızca büyüdükçe, \(|r| < 1\) olduğu sürece \(r^n \to 0\) olur ve geriye \(S = a/(1 - r)\) kalır. Eğer \(|r| \ge 1\) ise \(r^n\) terimi yok olmaz; bu durumda kısmi toplamlar ya sınırsızca büyür ya da salınır ve seri ıraksar.
Çözümlü örnek
\(a = 1\) ve \(r = 0{,}5\) olsun. \(|0{,}5| < 1\) olduğundan seri yakınsar. $$S = \frac{1}{1 - 0{,}5} = \frac{1}{0{,}5} = 2.$$ Yani \(1 + 0{,}5 + 0{,}25 + 0{,}125 + \ldots = 2\).
Daha Fazla Çözümlü Örnek
Sonsuz bir geometrik serinin sonlu bir toplamı olması yalnızca \(|r|<1\) olduğunda mümkündür. Önce bu koşulu kontrol edin, ardından \(S = \dfrac{a}{1-r}\) formülünü uygulayın.
Örnek 1: a = 3, r = −1/2
- Yakınsama kontrolü: \(|r| = |-0.5| = 0.5 < 1\), bu yüzden seri yakınsar.
- Yerine koyma: \(S = \dfrac{3}{1-(-0.5)} = \dfrac{3}{1.5}\).
- Sonuç: \(S = \)2. Terimler 3, −1.5, 0.75, −0.375, …'tir ve kısmi toplamlar 2'nin hem üstüne hem altına salınır.
Örnek 2: a = 5, r = 0.2
- Yakınsama kontrolü: \(|0.2| < 1\), bu yüzden seri yakınsar.
- Yerine koyma: \(S = \dfrac{5}{1-0.2} = \dfrac{5}{0.8}\).
- Sonuç: \(S = \)6.25. Terimler 5, 1, 0.2, 0.04, …'tür ve kısmi toplamlar alttan 6.25'e doğru yükselir.
Örnek 3: sonsuz tekrarlayan ondalık 0.333…
- Seri olarak yazın: \(0.333\ldots = 0.3 + 0.03 + 0.003 + \cdots\), yani \(a = 0.3\) ve \(r = 0.1\).
- Yakınsama kontrolü: \(|0.1| < 1\), bu yüzden seri yakınsar.
- Yerine koyma: \(S = \dfrac{0.3}{1-0.1} = \dfrac{0.3}{0.9} = \dfrac{1}{3}\).
- Dolayısıyla \(0.333\ldots = \tfrac{1}{3}\) tam olarak.
Iraksak durum: a = 2, r = 1.5
- Yakınsama kontrolü: \(|1.5| = 1.5 \ge 1\), bu yüzden seri ıraksar.
- Terimler 2, 3, 4.5, 6.75, … şeklindedir ve sürekli büyüdükleri için kısmi toplamlar sınırsız artar.
- Formüle yerleştirmek \(2/(1-1.5) = -4\) verirdi, ancak bu sayı burada anlamsızdır. Formül yalnızca \(|r|<1\) olduğunda geçerlidir ve bu serinin sonlu bir toplamı yoktur.
Farklı Ortak Oranların Karşılaştırılması
Burada ilk terim \(a = 1\) olarak sabittir ve yalnızca ortak oran \(r\) değişir; dolayısıyla toplam var olduğu yerde \(S = \dfrac{1}{1-r}\) olur.
| r | |r| < 1? | Toplam S = 1/(1−r) | Davranış |
|---|---|---|---|
| −0.9 | Evet | ≈ 0.5263 | Yakınsar, alternatif (yavaş) |
| −0.5 | Evet | ≈ 0.6667 | Yakınsar, alternatif |
| 0 | Evet | 1 | Yakınsar (yalnızca ilk terim kalır) |
| 0.1 | Evet | ≈ 1.1111 | Yakınsar, monoton |
| 0.5 | Evet | 2 | Yakınsar, monoton |
| 0.9 | Evet | 10 | Yakınsar, monoton (yavaş) |
| 0.99 | Evet | 100 | Yakınsar, monoton (çok yavaş) |
| 1 | Hayır | Sonlu toplam yok | Iraksar (kısmi toplamlar n'ye eşit) |
| 1.5 | Hayır | Sonlu toplam yok | Iraksar (terimler sınırsız büyür) |
\(r\) değeri alttan 1'e yaklaştıkça payda \(1-r\) 0'a yaklaşır, bu nedenle \(S\) sınırsız büyür: \(r=0.5\) için 2, \(r=0.9\) için 10, \(r=0.99\) için 100. Negatif oranlar alternatif terimler verir ve \(a>0\) olduğunda toplam \(a\)'nın altında kalır. \(r = 1\) veya daha büyük olduğunda serinin sonlu bir toplamı yoktur.
Temel Terimler ve Tanımlar
- Birinci terim (a)
- Serideki ilk sayı. Sonraki her terim, ona \(r\) ile tekrar tekrar çarpılarak oluşturulur.
- Ortak oran (r)
- Ardışık terimler arasındaki sabit çarpan: \(r = \dfrac{a_{n+1}}{a_n}\). Terimler \(a, ar, ar^2, ar^3, \ldots\)
- Geometrik dizi ile seri farkı
- Bir dizi, \(a, ar, ar^2, \ldots\) terimlerinin listesidir. Bir seri ise bu terimlerin toplamıdır, \(a + ar + ar^2 + \cdots\).
- Kısmi toplam
- İlk \(n\) terimin toplamı: \(r \ne 1\) için \(S_n = \dfrac{a(1-r^n)}{1-r}\).
- Yakınsama
- Kısmi toplamlar \(n\) arttıkça tek bir sonlu sayıya yaklaşır. Bu sayı sonsuz serinin toplamıdır.
- Iraksama
- Kısmi toplamlar sonlu bir değere yerleşmez. Sınırsız büyürler veya \(r \le -1\) için salınmaya devam ederler, bu yüzden serinin toplamı yoktur.
- Koşul |r| < 1
- \(a \ne 0\) olan sonsuz bir geometrik seri, tam olarak \(-1 < r < 1\) olduğunda yakınsar. Bu durumda \(n \to \infty\) iken \(r^n \to 0\).
- Kapalı biçimli toplam
- \(|r|<1\) olduğunda, \(S_n\) ifadesinde \(n \to \infty\) alındığında \(r^n\) terimi kalkar ve \(S = \dfrac{a}{1-r}\) elde edilir.
Sıkça sorulan sorular
r negatifse ne olur? \(|r| < 1\) olduğu sürece formül yine geçerlidir. Örneğin \(a = 3\), \(r = -0{,}5\) için \(S = \frac{3}{1 - (-0{,}5)} = \frac{3}{1{,}5} = 2\).
Seri ne zaman ıraksar? \(|r| \ge 1\) olduğunda (örneğin \(r = 2\) veya \(r = -1\)). Terimler asla sıfıra küçülmediğinden sonlu bir toplam yoktur.
a = 0 olursa ne olur? Her terim sıfır olur, dolayısıyla toplam da sadece 0'dır.