Cấp số nhân lùi vô hạn là gì?
Cấp số nhân lùi vô hạn là tổng vô tận của các số hạng, trong đó mỗi số hạng được tạo ra bằng cách nhân số hạng liền trước với một hằng số cố định gọi là công bội (r): \(a + ar + ar^2 + ar^3 + \ldots\) . Khi giá trị tuyệt đối của công bội đủ nhỏ (\(|r| < 1\)), các số hạng giảm dần về 0 đủ nhanh để tổng tiến tới một giá trị hữu hạn duy nhất. Công cụ này tính ngay giới hạn đó cho bạn.
Cách dùng máy tính
Nhập số hạng đầu a và công bội r, rồi xem kết quả tổng. Nếu \(|r| \geq 1\), máy tính sẽ báo rằng chuỗi phân kỳ — không có tổng hữu hạn vì các số hạng không giảm dần về 0.
Giải thích công thức
Công thức rút gọn để tính tổng là $$S = \frac{a}{1 - r}$$ chỉ đúng khi \(|r| < 1\). Nó được suy ra từ tổng riêng hữu hạn \(S_n = \frac{a(1 - r^n)}{1 - r}\). Khi n tăng vô hạn, \(r^n \to 0\) với mọi trường hợp \(|r| < 1\), để lại \(S = \frac{a}{1 - r}\). Nếu \(|r| \geq 1\) thì \(r^n\) không triệt tiêu, nên các tổng riêng tăng không giới hạn hoặc dao động, và chuỗi phân kỳ.
Ví dụ minh họa
Giả sử \(a = 1\) và \(r = 0{,}5\). Vì \(|0{,}5| < 1\) nên chuỗi hội tụ. $$S = \frac{1}{1 - 0{,}5} = \frac{1}{0{,}5} = 2$$ Vậy \(1 + 0{,}5 + 0{,}25 + 0{,}125 + \ldots = 2\).
Thêm các ví dụ đã giải
Một chuỗi cấp số nhân vô hạn chỉ có tổng hữu hạn khi \(|r|<1\). Hãy kiểm tra điều kiện này trước, rồi áp dụng \(S = \dfrac{a}{1-r}\).
Ví dụ 1: a = 3, r = −1/2
- Kiểm tra hội tụ: \(|r| = |-0.5| = 0.5 < 1\), nên chuỗi hội tụ.
- Thay số: \(S = \dfrac{3}{1-(-0.5)} = \dfrac{3}{1.5}\).
- Kết quả: \(S = \)2. Các số hạng là 3, −1.5, 0.75, −0.375, …, và các tổng riêng dao động lên xuống quanh 2.
Ví dụ 2: a = 5, r = 0.2
- Kiểm tra hội tụ: \(|0.2| < 1\), nên chuỗi hội tụ.
- Thay số: \(S = \dfrac{5}{1-0.2} = \dfrac{5}{0.8}\).
- Kết quả: \(S = \)6.25. Các số hạng là 5, 1, 0.2, 0.04, …, và các tổng riêng tăng dần đến 6.25 từ phía dưới.
Ví dụ 3: số thập phân tuần hoàn 0.333…
- Viết dưới dạng chuỗi: \(0.333\ldots = 0.3 + 0.03 + 0.003 + \cdots\), nên \(a = 0.3\) và \(r = 0.1\).
- Kiểm tra hội tụ: \(|0.1| < 1\), nên chuỗi hội tụ.
- Thay số: \(S = \dfrac{0.3}{1-0.1} = \dfrac{0.3}{0.9} = \dfrac{1}{3}\).
- Vậy \(0.333\ldots = \tfrac{1}{3}\) chính xác.
Trường hợp phân kỳ: a = 2, r = 1.5
- Kiểm tra hội tụ: \(|1.5| = 1.5 \ge 1\), nên chuỗi phân kỳ.
- Các số hạng là 2, 3, 4.5, 6.75, … và chúng liên tục tăng, nên các tổng riêng tăng không giới hạn.
- Nếu thay vào công thức sẽ được \(2/(1-1.5) = -4\), nhưng con số này vô nghĩa ở đây. Công thức chỉ áp dụng khi \(|r|<1\), và chuỗi này không có tổng hữu hạn.
So sánh các công bội khác nhau
Ở đây số hạng đầu cố định \(a = 1\) và chỉ công bội \(r\) thay đổi, nên tổng là \(S = \dfrac{1}{1-r}\) bất cứ khi nào nó tồn tại.
| r | |r| < 1? | Tổng S = 1/(1−r) | Hành vi |
|---|---|---|---|
| −0.9 | Có | ≈ 0.5263 | Hội tụ, đan dấu (chậm) |
| −0.5 | Có | ≈ 0.6667 | Hội tụ, đan dấu |
| 0 | Có | 1 | Hội tụ (chỉ còn lại số hạng đầu) |
| 0.1 | Có | ≈ 1.1111 | Hội tụ, đơn điệu |
| 0.5 | Có | 2 | Hội tụ, đơn điệu |
| 0.9 | Có | 10 | Hội tụ, đơn điệu (chậm) |
| 0.99 | Có | 100 | Hội tụ, đơn điệu (rất chậm) |
| 1 | Không | Không có tổng hữu hạn | Phân kỳ (các tổng riêng bằng n) |
| 1.5 | Không | Không có tổng hữu hạn | Phân kỳ (các số hạng tăng không giới hạn) |
Khi \(r\) tiến tới 1 từ phía dưới, mẫu số \(1-r\) tiến tới 0, nên \(S\) tăng không giới hạn: 2 khi \(r=0.5\), 10 khi \(r=0.9\), 100 khi \(r=0.99\). Các công bội âm cho các số hạng đan dấu, và tổng vẫn nhỏ hơn \(a\) khi \(a>0\). Khi \(r = 1\) hoặc lớn hơn, chuỗi không có tổng hữu hạn.
Thuật ngữ và định nghĩa chính
- Số hạng đầu (a)
- Số đầu tiên của chuỗi. Mọi số hạng sau đều được tạo ra từ nó bằng cách nhân liên tiếp với \(r\).
- Công bội (r)
- Hệ số không đổi giữa các số hạng liên tiếp: \(r = \dfrac{a_{n+1}}{a_n}\). Các số hạng là \(a, ar, ar^2, ar^3, \ldots\)
- Dãy cấp số nhân và chuỗi
- Dãy là danh sách các số hạng \(a, ar, ar^2, \ldots\). Chuỗi là tổng của các số hạng đó, \(a + ar + ar^2 + \cdots\).
- Tổng riêng
- Tổng của \(n\) số hạng đầu tiên: \(S_n = \dfrac{a(1-r^n)}{1-r}\) với \(r \ne 1\).
- Hội tụ
- Các tổng riêng tiến dần đến một số hữu hạn duy nhất khi \(n\) tăng. Số đó chính là tổng của chuỗi vô hạn.
- Phân kỳ
- Các tổng riêng không tiến tới một giá trị hữu hạn. Chúng tăng không giới hạn, hoặc với \(r \le -1\) thì dao động mãi, nên chuỗi không có tổng.
- Điều kiện |r| < 1
- Chuỗi cấp số nhân vô hạn với \(a \ne 0\) hội tụ đúng khi \(-1 < r < 1\). Khi đó \(r^n \to 0\) khi \(n \to \infty\).
- Tổng dạng đóng
- Khi \(|r|<1\), cho \(n \to \infty\) trong \(S_n\) sẽ loại bỏ số hạng \(r^n\) và cho \(S = \dfrac{a}{1-r}\).
Câu hỏi thường gặp
Nếu r âm thì sao? Công thức vẫn dùng được miễn là \(|r| < 1\). Với \(a = 3\), \(r = -0{,}5\), ta có $$S = \frac{3}{1 - (-0{,}5)} = \frac{3}{1{,}5} = 2$$
Khi nào chuỗi phân kỳ? Bất cứ khi nào \(|r| \geq 1\) (ví dụ \(r = 2\) hoặc \(r = -1\)). Các số hạng không bao giờ giảm về 0, nên không có tổng hữu hạn.
Nếu a = 0 thì sao? Mọi số hạng đều bằng 0, nên tổng đơn giản bằng 0.