Công cụ này làm gì
Công cụ này tính hằng số toán học pi bằng cách cộng dồn từng số hạng của một trong ba chuỗi vô hạn hội tụ cực nhanh nổi tiếng: chuỗi thứ nhất của Ramanujan năm 1914, chuỗi thứ hai của Ramanujan năm 1914, hoặc chuỗi của anh em nhà Chudnovsky năm 1987. Điều đáng kinh ngạc ở các chuỗi này là mỗi số hạng được thêm vào đóng góp cùng lúc rất nhiều chữ số thập phân chính xác, nên chỉ cần vài số hạng là đã tái hiện được pi với độ chính xác đầy đủ của số thực dấu phẩy động độ chính xác kép. Đây là toán học thuần túy và áp dụng được ở mọi nơi, không phụ thuộc vào bất kỳ quy tắc vùng miền nào.
Cách sử dụng
Hãy chọn một công thức từ menu thả xuống, đặt số số hạng tối đa cần cộng, rồi chọn số chữ số thập phân muốn hiển thị. Máy tính sẽ cộng lần lượt các số hạng \(n = 0, 1, 2, \ldots\) và dừng sớm ngay khi giá trị pi đang tính không còn thay đổi nữa — điều này thường xảy ra chỉ sau vài số hạng. Vì bộ máy tính dùng số học dấu phẩy động kép theo chuẩn IEEE-754 nên khoảng 15-16 chữ số có nghĩa là đáng tin cậy, bất kể bạn đặt hiển thị bao nhiêu chữ số.
Giải thích công thức
Chuỗi Ramanujan 1 dựng nên nghịch đảo của pi: một hệ số tiền tố không đổi \(\frac{\sqrt{8}}{9801}\) được nhân với một tổng vô hạn, trong đó số hạng thứ \(n\) kết hợp tỉ số giai thừa \(\frac{(4n)!}{(4^n n!)^4}\) với thừa số tuyến tính \((1103 + 26390n)\) chia cho \(99^{4n}\). Công thức đầy đủ là
$$\frac{1}{\pi} = \frac{\sqrt{8}}{9801} \sum_{n=0}^{\infty} \frac{(4n)!}{(4^n n!)^4} \cdot \frac{1103 + 26390n}{99^{4n}}$$Khi đã biết tổng \(S\), ta khôi phục pi bằng \(\frac{1}{\text{hệ số tiền tố} \cdot S}\). Chuỗi Chudnovsky hoạt động tương tự nhưng hội tụ còn nhanh hơn, mỗi số hạng thêm vào khoảng 14 chữ số chính xác:
$$\frac{1}{\pi} = 12 \sum_{n=0}^{\infty} \frac{(-1)^n (6n)!\,(13591409 + 545140134n)}{(3n)!\,(n!)^3\,(640320^3)^{n+1/2}}$$
Được tính bằng số dấu phẩy động độ chính xác kép theo chuẩn IEEE-754, nên khoảng 15-16 chữ số có nghĩa là đáng tin cậy. Yêu cầu hiển thị thêm chữ số không làm tăng độ chính xác thực sự, trừ khi dùng số học độ chính xác tùy ý.
Ví dụ minh họa
Dùng chuỗi Ramanujan 1 với chỉ một số hạng \(n=0\): hệ số tiền tố là \(\frac{\sqrt{8}}{9801} = 0{,}000288583\ldots\), và số hạng \(n=0\) là \(1 \cdot 1103 = 1103\). Vậy \(\frac{1}{\pi} = 0{,}000288583 \cdot 1103 = 0{,}31831\ldots\), suy ra \(\pi = 3{,}14159273\), đã chính xác đến khoảng sáu chữ số thập phân. Thêm số hạng \(n=1\) đưa pi lên \(3{,}14159265358979\), chính xác đến khoảng 16 chữ số.
So sánh hội tụ: Ramanujan 1 so với Ramanujan 2 so với Chudnovsky
Mỗi số hạng được thêm vào của một chuỗi kiểu Ramanujan đóng góp một số chữ số đúng cố định của \(\pi\). Chuỗi Ramanujan năm 1914 (công thức 1) thêm khoảng 8 chữ số mỗi số hạng, còn chuỗi Chudnovsky thêm khoảng 14 chữ số mỗi số hạng. Bảng cho biết số chữ số đúng gần đúng sau n số hạng, và hàng n=1 cho thấy giá trị của \(\pi\) chỉ từ số hạng đầu tiên.
| Số hạng (n) | Ramanujan 1 (1103 + 26390n) | Chudnovsky | Ramanujan 2 (như được triển khai) |
|---|---|---|---|
| 1 | ≈ 7–8 chữ số: 3.14159273 (7 chữ số đầu tiên, 3.141592, là đúng) | ≈ 14 chữ số: 3.14159265358973 (13 chữ số thập phân đúng) | Chuỗi hội tụ chậm hơn; xem kết quả của máy tính để biết giá trị chính xác |
| 2 | ≈ 15–16 chữ số (chạm giới hạn độ chính xác kép) | ≈ 28 chữ số (vượt quá độ chính xác kép) | Gấp khoảng hai lần số chữ số của n=1 |
| 3 | ≈ 24 chữ số (vượt quá độ chính xác kép) | ≈ 42 chữ số (vượt quá độ chính xác kép) | Gấp khoảng ba lần số chữ số của n=1 |
Bão hòa độ chính xác kép: các số dấu phẩy động 64-bit chuẩn chỉ giữ được khoảng 15–16 chữ số thập phân có nghĩa. Trong phép tính độ chính xác kép thuần túy, Ramanujan 1 chạm giới hạn đó ở khoảng 2 số hạng và Chudnovsky ở 2 số hạng hoặc ít hơn, nên các số hạng thêm vào không làm thay đổi kết quả hiển thị. Các chữ số sau khoảng 16 cần số học độ chính xác tùy ý.
Số chữ số mỗi số hạng chỉ là giá trị xấp xỉ. Cột Ramanujan 2 phụ thuộc vào chuỗi nào mà công cụ triển khai, vì vậy hãy so sánh nó với kết quả của chính máy tính thay vì dựa vào các ước tính này.
Các hằng số dùng trong chuỗi
Các giá trị cố định này xuất hiện trong hai chuỗi.
- Hệ số đứng trước Ramanujan: \(\dfrac{2\sqrt{2}}{9801} = \dfrac{\sqrt{8}}{9801} \approx 2.8859 \times 10^{-4}\), trong đó \(\sqrt{8} \approx 2.8284271247\).
- Hằng số của số hạng tuyến tính: 1103 và 26390, cho hệ số \(1103 + 26390\,n\).
- Cơ số của mẫu số: \(99^4 = 96059601\), vì \(99^2 = 9801\) và \(9801^2 = 96059601\). Mẫu số \((4^n n!)^4\,99^{4n}\) bằng \((n!)^4\,396^{4n}\), vì \(4 \times 99 = 396\).
- Hằng số tuyến tính Chudnovsky: 13591409 và 545140134, cho hệ số \(13591409 + 545140134\,k\).
- Cơ số Chudnovsky: 640320, với \(640320^3 = 262537412640768000\). Chuỗi dùng \(640320^{3/2} \approx 5.1238 \times 10^{8}\). Điều này tương đương với hệ số \(426880\sqrt{10005}\) trong dạng phổ biến \(\pi = 426880\sqrt{10005} \big/ \sum_k \dfrac{(6k)!\,(13591409 + 545140134\,k)}{(3k)!\,(k!)^3\,(-640320)^{3k}}\).
- Giá trị tham chiếu: \(\pi = 3.14159265358979323846\ldots\)
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tăng số chữ số hiển thị mà độ chính xác không tăng? Số thực dấu phẩy động độ chính xác kép chỉ giữ được khoảng 15-16 chữ số có nghĩa; muốn chính xác hơn nữa cần đến số học độ chính xác tùy ý.
Thực sự tôi cần bao nhiêu số hạng? Để đạt độ chính xác kép đầy đủ, chuỗi Ramanujan 1 cần khoảng 2 số hạng, còn Chudnovsky chỉ cần 1-2 số hạng.
Chuỗi nào nhanh nhất? Chudnovsky hội tụ nhanh nhất và chính là thuật toán được dùng cho các kỷ lục tính pi hiện đại.