Công Cụ Này Làm Gì
Công cụ này nhận vào một dãy gồm hai hay nhiều số nguyên dương và tính ra ba kết quả: danh sách đầy đủ các ước số của từng số, các ước chung mà mọi số đều có, và ước chung lớn nhất (ƯCLN) — trong tiếng Anh gọi là GCF (greatest common factor) hay GCD (greatest common divisor). Đây là công cụ hữu ích khi bạn cần rút gọn phân số, phân tích biểu thức thành nhân tử hay làm bài tập về số học và lý thuyết số.
Cách Sử Dụng
Nhập các số nguyên dương, ngăn cách nhau bằng dấu phẩy, ví dụ 136, 64, 24, 16, rồi xem kết quả. Danh sách ước của mỗi số được sắp xếp theo thứ tự tăng dần, tiếp theo là các ước chung và cuối cùng là giá trị ƯCLN duy nhất. Lưu ý chỉ nhập số nguyên dương; số 0, số âm và số thập phân đều không hợp lệ.
Giải Thích Công Thức
Một số nguyên d là ước của n khi n chia hết cho d, tức là \(n \bmod d = 0\). Để tìm tất cả các ước một cách nhanh chóng, ta cho i chạy từ 1 đến căn bậc hai của n; mỗi khi i chia hết n thì cả i lẫn \(n/i\) đều là ước. ƯCLN của cả dãy được tính theo từng cặp bằng thuật toán Euclid: chừng nào b còn khác 0, ta thay (a, b) bằng (b, a mod b); giá trị a còn lại chính là ƯCLN.
$$\gcd(a, 0) = a, \quad \gcd(a, b) = \gcd(b, \; a \bmod b)$$
Một điều thú vị là các ước chung của cả dãy chính xác là các ước của ƯCLN.
$$\text{CommonFactors} = \{\, d : g \bmod d = 0 \,\}, \quad g = \gcd(n_1, n_2, \dots)$$
Ví Dụ Minh Họa
Với dãy 136, 64, 24, 16: ước của 16 là 1, 2, 4, 8, 16; ước của 24 là 1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 24; ước của 64 là 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64; ước của 136 là 1, 2, 4, 8, 17, 34, 68, 136. Áp dụng thuật toán Euclid: \(\gcd(16, 24) = 8\), tiếp đến \(\gcd(8, 64) = 8\), rồi \(\gcd(8, 136) = 8\), nên \(\gcd = 8\). Các ước của 8 là 1, 2, 4, 8 — đó chính là những ước chung của cả dãy.
Kết quả ƯCLN theo các loại tập số khác nhau
Ước chung lớn nhất (ƯCLN) phụ thuộc vào mối quan hệ giữa các số với nhau. Bảng dưới đây trình bày một số trường hợp điển hình. Các ước chung của một tập hợp chính là các ước của ƯCLN của tập hợp đó.
| Các số | ƯCLN | Ước chung | Loại quan hệ |
|---|---|---|---|
| 8 và 15 | 1 | 1 | Nguyên tố cùng nhau (không có ước chung nào ngoài 1) |
| 12 và 36 | 12 | 1, 2, 3, 4, 6, 12 | Bội (36 là bội của 12) |
| 18, 24, 30 | 6 | 1, 2, 3, 6 | Ba số có chung một ước số |
| 17 và 31 | 1 | 1 | Hai số nguyên tố khác nhau (luôn nguyên tố cùng nhau) |
| 20 và 20 | 20 | 1, 2, 4, 5, 10, 20 | Hai số giống nhau (ƯCLN bằng chính số đó) |
| 48 và 180 | 12 | 1, 2, 3, 4, 6, 12 | Trùng một phần các thừa số nguyên tố |
Kiểm tra với 48 và 180: \(48 = 2^4 \cdot 3\) và \(180 = 2^2 \cdot 3^2 \cdot 5\). Lấy lũy thừa nhỏ nhất của mỗi số nguyên tố chung: \(2^2 \cdot 3 = 12\).
ƯCLN cho bạn biết điều gì và được dùng ở đâu
- ƯCLN = 1 nghĩa là nguyên tố cùng nhau. Các số không có thừa số nguyên tố chung. Chúng không nhất thiết phải là số nguyên tố: 8 và 15 nguyên tố cùng nhau dù cả hai đều không phải số nguyên tố.
- ƯCLN bằng số nhỏ nhất. Số nhỏ nhất đó chia hết cho tất cả các số còn lại. Ví dụ, \(\gcd(12, 36) = 12\).
- Rút gọn phân số. Chia tử số và mẫu số cho ƯCLN của chúng sẽ đưa phân số về dạng tối giản chỉ trong một bước. Vì \(\gcd(24, 36) = 12\), ta có \(\frac{24}{36} = \frac{24 \div 12}{36 \div 12} = \frac{2}{3}\).
- Các nhóm bằng nhau lớn nhất. Nếu bạn có 24 cây bút bi và 36 cây bút chì và muốn chia thành các nhóm giống nhau, dùng hết tất cả các vật, thì số nhóm nhiều nhất có thể tạo được là \(\gcd(24, 36) = 12\). Mỗi nhóm có 2 cây bút bi và 3 cây bút chì.
- Gạch vuông. Viên gạch vuông lớn nhất vừa khít một khu vực 48 cm × 180 cm, không cần cắt, có cạnh bằng \(\gcd(48, 180) = 12\) cm. Tức là 4 viên theo một chiều và 15 viên theo chiều kia.
- Quan hệ với BCNN. Với hai số nguyên dương, \(\gcd(a,b) \cdot \operatorname{lcm}(a,b) = a \cdot b\). Ví dụ: \(\gcd(12, 18) = 6\) và \(\operatorname{lcm}(12, 18) = 36\), nên \(6 \cdot 36 = 216 = 12 \cdot 18\). Đẳng thức này chỉ áp dụng cho hai số, không áp dụng cho ba số trở lên.
Thuật ngữ chính: Thừa số, Ước số, ƯCLN, Nguyên tố cùng nhau
- Thừa số (ước số)
- Một số nguyên dương chia hết cho một số khác mà không có số dư. Các thừa số của 12 là 1, 2, 3, 4, 6 và 12.
- Bội
- Tích của một số với một số nguyên bất kỳ. Các bội của 4 gồm 4, 8, 12 và 16. Nếu \(d\) là một ước của \(n\), thì \(n\) là một bội của \(d\).
- Ước chung
- Một số là ước của mọi số trong tập hợp. Với 12 và 18, các ước chung là 1, 2, 3 và 6.
- ƯCLN / GCD / HCF
- Ước chung lớn nhất, còn gọi là ước chung lớn nhất (greatest common divisor) hoặc ước chung cao nhất (highest common factor). Đó là số lớn nhất trong các ước chung. Cả ba tên gọi này đều có cùng một nghĩa.
- Nguyên tố cùng nhau (tương đối nguyên tố)
- Các số mà ước chung duy nhất là 1, do đó ƯCLN của chúng bằng 1.
- Số nguyên tố
- Số nguyên lớn hơn 1 mà các ước dương duy nhất của nó là 1 và chính nó, chẳng hạn 2, 3, 5, 7, 11, 17 và 31.
- Thuật toán Euclid
- Phương pháp lặp đi lặp lại thay cặp \((a, b)\) bằng \((b,\; a \bmod b)\) cho đến khi số dư bằng 0. Giá trị khác 0 cuối cùng chính là ƯCLN. Ví dụ: \(\gcd(180, 48)\): \(180 = 3 \cdot 48 + 36\), rồi \(48 = 1 \cdot 36 + 12\), rồi \(36 = 3 \cdot 12 + 0\), nên ƯCLN là 12. Với nhiều hơn hai số, áp dụng từng bước: \(\gcd(\gcd(n_1, n_2), n_3)\).
Câu Hỏi Thường Gặp
ƯCLN có giống GCD không? Có. "Greatest common factor" (GCF) và "greatest common divisor" (GCD) là hai cách gọi của cùng một giá trị, tương ứng với "ước chung lớn nhất" trong tiếng Việt.
Nếu các số không có ước chung nào thì sao? Mọi tập hợp số nguyên dương đều có chung ước là 1, nên ước chung tối thiểu luôn là {1} và ƯCLN tối thiểu là 1. Những số chỉ có ước chung duy nhất là 1 được gọi là các số nguyên tố cùng nhau.
Tôi có thể nhập chỉ một số không? Được — khi đó công cụ liệt kê các ước của số đó, và ƯCLN chính bằng chính số đó.