Hàm giãn nở Prandtl-Meyer là gì?
Hàm Prandtl-Meyer \(\nu(M)\) mô tả mức độ chuyển hướng của một dòng siêu thanh khi nó giãn nở đẳng entropy (không tổn thất) quanh một góc lồi. Khi dòng tăng tốc từ Mach 1 lên một số Mach \(M\) cao hơn, nó uốn cong qua một quạt giãn nở. Hàm này cho biết tổng góc chuyển hướng ứng với quá trình tăng tốc đó. Đây là một nền tảng của động lực học khí nén được, được dùng trong thiết kế vòi phun, cánh khí động siêu thanh và các lời giải theo phương pháp đặc trưng (method of characteristics).
Cách sử dụng máy tính
Nhập số Mach \(M\) (phải lớn hơn hoặc bằng 1, vì hàm chỉ xác định cho dòng siêu thanh) và tỉ số nhiệt dung riêng \(\gamma\) của chất khí. Với không khí, \(\gamma \approx 1{,}4\). Nhấn tính toán để nhận \(\nu(M)\) tính bằng độ, cùng giá trị đó tính bằng radian, và góc Mach \(\mu\). Để tìm góc chuyển hướng của dòng giữa hai số Mach, hãy tính \(\nu\) tại mỗi giá trị rồi lấy hiệu.
Giải thích công thức
Phương trình là
$$\nu(M) = \sqrt{\frac{\gamma+1}{\gamma-1}}\;\arctan\!\sqrt{\frac{\gamma-1}{\gamma+1}\cdot(M^{2}-1)} \;-\; \arctan\!\sqrt{M^{2}-1}$$Số hạng arctan đầu tiên co giãn góc quay theo hệ số tính chất khí, còn số hạng thứ hai trừ đi phần đóng góp hình học của sóng Mach. Kết quả tính bằng radian; công cụ này nhân với \(180/\pi\) để đổi sang độ. Tại \(M=1\), \(\nu=0\); hàm tăng đơn điệu và tiến tới giá trị cực đại khoảng \(130{,}45^\circ\) với \(\gamma=1{,}4\) khi \(M\to\infty\).
Ví dụ minh họa
Với \(M = 2{,}0\) và \(\gamma = 1{,}4\): \(M^2-1 = 3\), tỉ số \(= (2{,}4)/(0{,}4) = 6\). Số hạng thứ nhất:
$$\sqrt{6}\cdot\arctan\!\left(\sqrt{3/6}\right) = 2{,}4495 \cdot \arctan(0{,}7071) = 2{,}4495 \cdot 0{,}61548 = 1{,}50762\ \text{rad}$$Số hạng thứ hai:
$$\arctan\!\left(\sqrt{3}\right) = \arctan(1{,}7321) = 1{,}04720\ \text{rad}$$$$\nu = 1{,}50762 - 1{,}04720 = 0{,}46042\ \text{rad} = 26{,}380^\circ$$Góc Mach \(\mu = \arcsin(0{,}5) = 30^\circ\).
Tìm số Mach và góc quay dòng chảy phía hạ lưu
Đối với dòng siêu âm quay quanh một góc lồi (quạt giãn nở Prandtl-Meyer), hãy thực hiện các bước dưới đây. Ví dụ giả định khí lý tưởng có nhiệt dung riêng không đổi, với γ = 1,4 đối với không khí.
- Tính ν1 tại số Mach phía thượng lưu M1. Sử dụng \(\nu(M)=\sqrt{\tfrac{\gamma+1}{\gamma-1}}\,\arctan\sqrt{\tfrac{\gamma-1}{\gamma+1}(M^{2}-1)}-\arctan\sqrt{M^{2}-1}\). Đây là cùng một hàm với công thức trong máy tính, được viết ở dạng tương đương.
- Cộng góc quay θ. Vì dòng chảy là đẳng entropy, \(\nu_2=\nu_1+\theta\).
- Nghịch đảo \(\nu(M_2)=\nu_2\) bằng phương pháp số. Không có nghịch đảo dạng đóng. Sử dụng lặp Newton, \(M_{k+1}=M_k-\dfrac{\nu(M_k)-\nu_2}{d\nu/dM}\), trong đó \(\dfrac{d\nu}{dM}=\dfrac{\sqrt{M^{2}-1}}{M\left(1+\tfrac{\gamma-1}{2}M^{2}\right)}\) (tính bằng radian trên một đơn vị số Mach; quy đổi các góc một cách nhất quán). Ngoài ra, có thể nội suy trong bảng Prandtl-Meyer hoặc chia đôi trên kết quả ν của máy tính.
- Tính góc Mach phía hạ lưu. \(\mu_2=\arcsin(1/M_2)\).
Ví dụ (không khí, γ = 1,4): M1 = 2 và θ = 10°.
- \(\nu_1=\sqrt{6}\,\arctan\sqrt{\tfrac{1}{6}\cdot 3}-\arctan\sqrt{3}=2.4495\times 35.264^\circ-60^\circ\approx\) 26,38°.
- \(\nu_2=26.38^\circ+10^\circ=36.38^\circ\).
- Giải \(\nu(M_2)=36.38^\circ\) được \(M_2\approx 2.38\) (khoảng 2,385). Kết quả này khớp với các giá trị trong bảng: ν(2.3) ≈ 34,28° và ν(2.4) ≈ 36,75°.
- \(\mu_1=\arcsin(1/2)=30^\circ\) và \(\mu_2=\arcsin(1/2.385)\approx 24.8^\circ\).
Hệ quả nhiệt động: áp suất toàn phần và nhiệt độ toàn phần không đổi qua quạt giãn nở, nên các quan hệ đẳng entropy cho ra tỉ số tĩnh. Với γ = 1,4, \(T_2/T_1=\dfrac{1+0.2M_1^{2}}{1+0.2M_2^{2}}\approx 1.8/2.138\approx 0.84\) và \(p_2/p_1=(T_2/T_1)^{3.5}\approx 0.55\). Dòng chảy tăng tốc trong khi áp suất và nhiệt độ giảm.
Giới hạn của giãn nở: ν không thể vượt quá \(\nu_{max}=\dfrac{\pi}{2}\left(\sqrt{\tfrac{\gamma+1}{\gamma-1}}-1\right)\), tức khoảng 130,45° với γ = 1,4. Nếu \(\nu_1+\theta>\nu_{max}\), dòng chảy không thể quay xa đến mức đó. Trong thực tế, một vùng chân không hình thành và dòng chảy tách khỏi thành.
Thuật ngữ và ký hiệu chính
- Số Mach (M): tỉ số giữa tốc độ dòng chảy và tốc độ âm thanh cục bộ. Giãn nở Prandtl-Meyer yêu cầu M ≥ 1; tại M = 1, ν = 0.
- Tỉ số nhiệt dung riêng (γ): \(c_p/c_v\) của khí. Khoảng 1,4 đối với không khí ở nhiệt độ thông thường, khoảng 1,67 đối với khí đơn nguyên tử (heli, argon), và khoảng 1,3 đối với CO2. Giá trị thực thay đổi theo nhiệt độ.
- Hàm Prandtl-Meyer (ν): góc mà dòng âm (M = 1) phải quay trong quá trình giãn nở đẳng entropy để đạt số Mach M. Góc quay giữa hai số Mach là \(\nu_2-\nu_1\).
- Góc Mach (μ): góc giữa sóng nhiễu nhỏ (đường Mach) và hướng dòng chảy, \(\mu=\arcsin(1/M)\).
- Quạt giãn nở: một tập hợp các sóng Mach đồng tâm phát ra từ một góc lồi. Qua quạt này, dòng chảy tăng tốc một cách liên tục, còn áp suất, mật độ và nhiệt độ giảm.
- Dòng đẳng entropy: dòng chảy đoạn nhiệt và thuận nghịch, với entropy không đổi cùng áp suất và nhiệt độ toàn phần (tĩnh) không đổi. Giãn nở Prandtl-Meyer là đẳng entropy.
- Góc quay dòng chảy (θ): góc mà hướng dòng chảy thay đổi, bằng góc lệch của thành tại góc lồi.
- Góc quay tối đa: giới hạn \(\theta_{max}=\nu_{max}-\nu_1\), trong đó \(\nu_{max}=\tfrac{\pi}{2}\left(\sqrt{\tfrac{\gamma+1}{\gamma-1}}-1\right)\) đạt được khi \(M\to\infty\). Khoảng 130,45° với γ = 1,4.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao M phải tối thiểu bằng 1? Quạt giãn nở và các số hạng \(\sqrt{M^2-1}\) chỉ tồn tại trong dòng siêu thanh. Dưới \(M=1\) hàm không được xác định.
Góc chuyển hướng cực đại là bao nhiêu? Với không khí (\(\gamma=1{,}4\)) giới hạn khi \(M\to\infty\) là \(\nu_{max} = (\sqrt{6} - 1)\cdot 90^\circ \approx 130{,}45^\circ\), đây là góc lớn nhất mà về mặt lý thuyết một dòng có thể chuyển hướng khi giãn nở tới chân không.
Làm sao tìm số Mach hạ lưu cho một góc chuyển hướng cho trước? Cộng góc chuyển hướng vào \(\nu\) thượng lưu, sau đó nghịch đảo hàm bằng phương pháp số để tìm \(M\) mới.