Định luật Làm nguội của Newton là gì?
Định luật Làm nguội của Newton mô tả cách nhiệt độ của một vật tiến dần về nhiệt độ môi trường xung quanh theo thời gian. Tốc độ mất nhiệt tỉ lệ thuận với chênh lệch giữa nhiệt độ của vật và nhiệt độ môi trường. Đây là một quy luật vật lý phổ quát, áp dụng được cho mọi tình huống: từ ly cà phê đang nguội dần, việc ước lượng thân nhiệt trong pháp y, một chi tiết kim loại được nung nóng, cho đến một linh kiện điện tử.
Công thức
Nhiệt độ tại thời điểm t được tính theo công thức $$T(t) = \text{T}_{env} + \left(\text{T}_0 - \text{T}_{env}\right) e^{-\text{k}\,\text{t}}$$ trong đó \(\text{T}_0\) là nhiệt độ ban đầu, \(\text{T}_{env}\) là nhiệt độ môi trường (không đổi), \(\text{k}\) là hằng số làm nguội (đơn vị nghịch đảo thời gian) và \(e\) là số Euler. Khi \(t\) càng lớn, số hạng lũy thừa càng tiến về 0 và \(T(t)\) tiến dần về \(\text{T}_{env}\).
Hằng số thời gian nhiệt \(\tau = \frac{1}{\text{k}}\) là khoảng thời gian để chênh lệch nhiệt độ so với môi trường giảm xuống còn khoảng 36,8% (\(1/e\)) so với giá trị ban đầu — một con số duy nhất rất tiện lợi để mô tả vật đáp ứng nhanh hay chậm.
Cách sử dụng
Nhập nhiệt độ ban đầu, nhiệt độ môi trường, hằng số làm nguội \(\text{k}\) và khoảng thời gian đã trôi qua \(t\). Hãy dùng đơn vị nhất quán (ví dụ: nhiệt độ tính bằng °C, \(\text{k}\) tính trên phút và \(t\) tính bằng phút). Máy tính sẽ trả về nhiệt độ tại thời điểm \(t\), mức chênh lệch còn lại so với môi trường (cao hơn hay thấp hơn), và hằng số thời gian \(\tau\).
Ví dụ minh họa
Một ly cà phê ở 90°C nguội dần trong căn phòng 20°C với \(\text{k} = 0{,}1\) /phút. Sau 10 phút: $$T = 20 + (90 - 20)\cdot e^{-0{,}1\cdot 10} = 20 + 70\cdot e^{-1} = 20 + 70\cdot 0{,}367879 \approx 45{,}75\,°C$$ Chênh lệch so với môi trường là khoảng 25,75°C và \(\tau = \frac{1}{0{,}1} = 10\) phút.
Phần Còn Lại của Chênh Lệch Nhiệt Độ theo Số Hằng Số Thời Gian
Phần chênh lệch nhiệt độ ban đầu (T − Tenv) còn lại sau thời gian t là \(e^{-t/\tau}\). Đại lượng này không phụ thuộc vào nhiệt độ thực tế hay vào k, chỉ phụ thuộc vào số hằng số thời gian đã trôi qua.
| Thời gian | e−t/τ (phần còn lại) | Phần trăm chênh lệch còn lại | Phần trăm chênh lệch đã loại bỏ |
|---|---|---|---|
| 0 | 1 | 100% | 0% |
| 1τ | 0.368 | 36.8% | 63.2% |
| 2τ | 0.135 | 13.5% | 86.5% |
| 3τ | 0.0498 | 5.0% | 95.0% |
| 4τ | 0.0183 | 1.8% | 98.2% |
| 5τ | 0.0067 | 0.7% | 99.3% |
Lưu ý: chu kỳ bán rã của chênh lệch nhiệt độ là \(t_{1/2} = \tau \ln 2 \approx 0.693\,\tau\).
Diễn Giải Kết Quả Của Bạn
Hằng số thời gian τ = 1/k là khoảng thời gian để khoảng 63.2% chênh lệch giữa vật và môi trường xung quanh được thu hẹp lại. Sau khoảng 5τ, khoảng 99.3% chênh lệch đã được thu hẹp, nên vật thường được coi là đã cân bằng với nhiệt độ môi trường. Trong thực tế, ngưỡng bạn chọn phụ thuộc vào mức độ gần với nhiệt độ môi trường được xem là đủ gần.
Dấu của chênh lệch cho biết chiều thay đổi. Nếu T0 > Tenv, chênh lệch là dương và vật nguội dần về Tenv từ phía trên. Nếu T0 < Tenv, chênh lệch là âm và vật nóng dần về Tenv từ phía dưới. Cùng một công thức và cùng một τ được áp dụng cho cả hai trường hợp, và nhiệt độ không bao giờ vượt quá giá trị môi trường.
Mô hình này dựa trên các giả định sau:
- Nhiệt độ môi trường Tenv giữ không đổi.
- Vật có nhiệt độ đồng đều trong toàn bộ thể tích (số Biot nhỏ, nghĩa là dẫn nhiệt bên trong diễn ra nhanh so với truyền nhiệt tại bề mặt).
- Hằng số làm nguội k không đổi theo thời gian.
Kết quả chỉ mang tính gần đúng khi chênh lệch nhiệt độ lớn, vì hệ số đối lưu và bức xạ khi đó thay đổi theo nhiệt độ, hoặc khi bức xạ chiếm ưu thế hoặc xảy ra quá trình chuyển pha (sôi, đông đặc, ngưng tụ). Trong các trường hợp đó, k thực tế biến thiên và các đường cong làm nguội đo được sẽ lệch khỏi một hàm mũ đơn.
Câu hỏi thường gặp
Công thức này có dùng cho trường hợp nóng lên không? Có. Nếu \(\text{T}_0\) thấp hơn \(\text{T}_{env}\) thì vật sẽ ấm lên dần về phía nhiệt độ môi trường; vẫn áp dụng đúng phương trình đó và phần chênh lệch sẽ mang dấu âm.
k nên dùng đơn vị nào? \(\text{k}\) phải khớp với đơn vị thời gian: nếu \(t\) tính bằng phút thì \(\text{k}\) tính trên phút. \(\text{k}\) càng lớn nghĩa là vật nguội càng nhanh.
Làm sao để tìm k? Đo nhiệt độ tại hai thời điểm rồi giải: $$\text{k} = -\ln\!\left(\frac{\text{T}_1 - \text{T}_{env}}{\text{T}_0 - \text{T}_{env}}\right) \big/ \text{t}_1$$