Máy tính phân rã theo chu kỳ bán rã là gì?
Công cụ này mô phỏng quá trình phân rã theo hàm mũ — tức hiện tượng một đại lượng giảm đi một nửa sau mỗi khoảng thời gian cố định gọi là chu kỳ bán rã. Nổi tiếng nhất là trong phân rã phóng xạ, nhưng cùng một công thức toán học cũng áp dụng cho việc đào thải thuốc trong cơ thể (dược động học), sự xả điện của tụ điện, quá trình nguội đi của vật thể và bất kỳ quá trình nào tuân theo tốc độ phân rã không đổi. Khi bạn nhập lượng ban đầu, chu kỳ bán rã và thời gian đã trôi qua, công cụ sẽ trả về lượng còn lại cùng một số đại lượng liên quan.
Cách sử dụng
Nhập lượng ban đầu (\(N_0\)) — đây có thể là khối lượng, số nguyên tử, nồng độ hay bất kỳ giá trị dương nào. Nhập chu kỳ bán rã (\(T\)) và thời gian đã trôi qua (\(t\)). Điều quan trọng: chu kỳ bán rã và thời gian đã trôi qua phải dùng cùng một đơn vị (cùng tính bằng giây, cùng tính bằng năm, v.v.). Sau đó công cụ sẽ cho biết lượng còn lại, phần trăm còn lại, lượng đã phân rã, cũng như hằng số phân rã và thời gian sống trung bình.
Giải thích công thức
Phương trình cốt lõi là
$$N(t) = N_0 \times \left(\frac{1}{2}\right)^{\frac{t}{T}}$$Mỗi khi \(t\) tăng thêm một chu kỳ bán rã \(T\), số mũ tăng thêm 1 và đại lượng được nhân với \(\frac{1}{2}\). Hằng số phân rã \(\lambda = \frac{\ln(2)}{T}\) cho biết tốc độ phân rã tức thời tính theo tỷ lệ, còn thời gian sống trung bình \(\tau = \frac{T}{\ln(2)}\) là thời gian tồn tại bình quân của một hạt — khoảng 1,4427 lần chu kỳ bán rã.
Ví dụ minh họa
Carbon-14 có chu kỳ bán rã khoảng 5730 năm. Bắt đầu với \(N_0 = 1000\) nguyên tử, sau \(t = 5730\) năm thì vừa đúng một chu kỳ bán rã trôi qua, nên còn lại
$$N = 1000 \times \left(\frac{1}{2}\right)^1 = 500 \text{ nguyên tử}$$Tỷ lệ còn lại là 50%, hằng số phân rã là \(\frac{\ln(2)}{5730} \approx 0{,}000121\) mỗi năm, và thời gian sống trung bình là \(\frac{5730}{\ln(2)} \approx 8267\) năm.
Chu kỳ bán rã của các đồng vị và chất phổ biến
Bảng liệt kê chu kỳ bán rã được công bố rộng rãi của một số hạt nhân phóng xạ quen thuộc. Các giá trị chỉ mang tính gần đúng và có thể khác nhau đôi chút giữa các nguồn và các bộ đánh giá dữ liệu.
| Đồng vị | Chu kỳ bán rã gần đúng | Đơn vị |
|---|---|---|
| Carbon-14 (C-14) | 5,730 | năm |
| Tritium (H-3) | 12.32 | năm |
| Cobalt-60 (Co-60) | 5.27 | năm |
| Strontium-90 (Sr-90) | 28.8 | năm |
| Iodine-131 (I-131) | 8.02 | ngày |
| Cesium-137 (Cs-137) | 30.17 | năm |
| Radon-222 (Rn-222) | 3.82 | ngày |
| Uranium-238 (U-238) | 4.468 tỷ | năm |
| Technetium-99m (Tc-99m) | 6.01 | giờ |
| Polonium-210 (Po-210) | 138.4 | ngày |
Khi sử dụng máy tính, hãy nhập chu kỳ bán rã và thời gian đã trôi qua theo cùng một đơn vị (ví dụ, cả hai đều tính bằng năm hoặc cả hai đều tính bằng ngày).
Diễn giải kết quả
- Lượng đã phân rã: lượng đã phân rã là \(N_0 - N(t)\), trong đó \(N(t)\) là lượng còn lại.
- Hằng số phân rã (λ): \(\lambda = \frac{\ln 2}{T} \approx \frac{0.6931}{T}\). Đây là tỷ lệ mất mát theo phần trên một đơn vị thời gian, có đơn vị nghịch đảo của đơn vị thời gian bạn đã dùng cho T.
- Thời gian sống trung bình (τ): \(\tau = \frac{1}{\lambda} = \frac{T}{\ln 2} \approx 1.4427\,T\). Đây là thời gian trung bình mà một nguyên tử riêng lẻ tồn tại trước khi phân rã.
- Sau một thời gian sống trung bình: cùng quá trình phân rã này có thể viết là \(N(t) = N_0 e^{-\lambda t}\). Tại \(t = \tau\), phần còn lại là \(1/e \approx 36.8\%\).
- Không bao giờ bằng không tuyệt đối: phân rã hàm mũ tiến gần đến không nhưng mô hình không bao giờ đạt tới. Với \(t/T\) lớn, lượng còn lại trở nên rất nhỏ (khoảng 0.1% sau 10 chu kỳ bán rã) nhưng về mặt toán học vẫn dương.
- Chu kỳ bán rã không nguyên: công thức áp dụng cho mọi khoảng thời gian, không chỉ các bội số nguyên của T. Ví dụ, sau 1.5 chu kỳ bán rã, phần còn lại là \(2^{-1.5} \approx 0.3536\).
Giới hạn của mô hình: công thức liên tục mô tả hành vi kỳ vọng của một mẫu lớn. Mỗi nguyên tử phân rã một cách ngẫu nhiên, vì vậy khi số nguyên tử rất nhỏ, số đếm thực tế sẽ dao động quanh giá trị dự đoán.
Câu hỏi thường gặp
Đơn vị có quan trọng không? Chỉ cần \(T\) và \(t\) dùng cùng một đơn vị; tỷ số \(\frac{t}{T}\) là không thứ nguyên, nên kết quả vẫn giữ nguyên đơn vị của \(N_0\).
Nếu \(t\) bằng không thì sao? Lượng còn lại bằng đúng lượng ban đầu, vì \(\left(\frac{1}{2}\right)^0 = 1\).
Có dùng được cho việc tính liều thuốc không? Có — nồng độ thuốc trong cơ thể thường tuân theo động học bậc một, nên bạn chỉ cần nhập chu kỳ bán rã thải trừ của thuốc và thời gian kể từ lúc dùng liều.