Máy tính cỡ mẻ phun (shot size) là gì?
Cỡ mẻ phun (shot size) là tổng lượng nhựa nóng chảy mà máy bơm vào khuôn trong mỗi chu kỳ. Lượng này bao gồm toàn bộ các lòng khuôn cộng với hệ thống kênh dẫn (runner) và bạc cuống phun (sprue). Công cụ này chuyển thể tích sản phẩm, số lòng khuôn, tỉ lệ hao phí kênh dẫn và khối lượng riêng vật liệu thành thể tích mẻ phun cần thiết, khối lượng mẻ phun (tính bằng gram) và phần trăm công suất máy mà mẻ phun đó chiếm dụng. Quan hệ cốt lõi là:
$$W_{shot} = V_{part} \times N \times (1 + r) \times \rho$$
trong đó \(V_{part}\) = thể tích một sản phẩm tính bằng cm³, \(N\) = số lòng khuôn, \(r\) = tỉ lệ hao phí kênh dẫn và cuống phun (ở dạng phân số), và \(\rho\) = khối lượng riêng vật liệu tính bằng g/cm³.
Cách sử dụng
Nhập thể tích của một sản phẩm đúc, số lòng khuôn trên khuôn, và tỉ lệ phần trăm hao phí kênh dẫn (thường 10–20% với hệ kênh dẫn nóng hoặc nguội được cân bằng tốt). Thêm khối lượng riêng vật liệu và công suất phun định mức của máy tính bằng gram. Công suất máy thường được công bố theo polystyrene (khối lượng riêng \(1.05\) g/cm³), nên công cụ sẽ quy đổi về loại nhựa của bạn bằng hệ số \(\rho / 1.05\).
Ví dụ minh họa
Giả sử \(V_{part} = 50\) cm³, \(N = 2\), \(r = 0.15\), \(\rho = 0.95\) g/cm³ và công suất máy là 200 g. Tổng thể tích sản phẩm là \(50 \times 2 = 100\) cm³, nên thể tích mẻ phun là:
$$V_{shot} = 100 \times (1 + 0.15) = 115\ \text{cm}^3$$
$$W_{shot} = 115 \times 0.95 = 109.25\ \text{g}$$
Mẻ phun tối đa với loại nhựa này là \(200 \times \tfrac{0.95}{1.05} = 180.95\) g, cho mức sử dụng là \(109.25 / 180.95 \times 100 = 60.4\%\), nằm an toàn trong khoảng khuyến nghị 20–80%.
Khối lượng riêng của các loại nhựa phổ biến
Khối lượng mẻ phun được tính từ thể tích sản phẩm, số lòng khuôn, hao phí kênh dẫn và khối lượng riêng vật liệu. Vì số hạng khối lượng riêng tỉ lệ thuận trực tiếp với kết quả, việc dùng đúng giá trị của mác nhựa bạn thực sự chạy là rất quan trọng. Bảng dưới đây liệt kê khối lượng riêng ở trạng thái rắn điển hình (ở nhiệt độ phòng, theo tiêu chuẩn ISO 1183) của các loại nhựa ép phun thông dụng, tính bằng g/cm³. Đây là những giá trị đại diện dùng cho ước tính kỹ thuật chung — hãy luôn kiểm tra con số chính xác trên bảng dữ liệu vật liệu (datasheet) của nhà cung cấp, vì phụ gia, chất độn và thành phần hóa học của từng mác đều làm con số này thay đổi.
| Loại nhựa | Viết tắt | Khối lượng riêng rắn điển hình (g/cm³) |
|---|---|---|
| Polypropylene | PP | ~0,905 |
| Polyethylene tỉ trọng cao | HDPE | ~0,95 |
| Polystyrene | PS | ~1,05 |
| Acrylonitrile butadiene styrene | ABS | ~1,05 |
| Polyamide 6 (nylon 6) | PA6 | ~1,14 |
| Polymethyl methacrylate (acrylic) | PMMA | ~1,18 |
| Polycarbonate | PC | ~1,20 |
| Polyethylene terephthalate | PET | ~1,38 |
| Polyoxymethylene (acetal) | POM | ~1,41 |
| Các mác gia cường sợi thủy tinh (vd. PA6-GF30) | PA6-GF30 | ~1,36 (tăng theo hàm lượng thủy tinh) |
Hai lưu ý thực tế. Thứ nhất, các mác gia cường sợi thủy tinh hoặc khoáng chất có khối lượng riêng cao hơn nhựa nền chưa gia cường, và giá trị này tăng dần theo hàm lượng chất độn — nylon gia cường 30% sợi thủy tinh nặng hơn hẳn PA6 nguyên sinh, nên hãy dùng số liệu của mác đã gia cường chứ không phải của nhựa nền. Thứ hai, các giá trị ở trên là khối lượng riêng ở trạng thái rắn. Nhựa ở trạng thái nóng chảy có khối lượng riêng thấp hơn (khoảng 0,8–0,9 lần giá trị rắn đối với nhựa bán kết tinh), nên nếu bạn tính toán theo dung tích quét (hóa dẻo) của xi-lanh thay vì theo khối lượng sản phẩm hoàn thiện, hãy kiểm tra xem công suất máy được định mức theo gram tương đương polystyrene hay theo thể tích nhựa nóng chảy thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nên giữ mức sử dụng trong khoảng 20% đến 80%? Dưới 20%, nhựa lưu lại trong xi-lanh quá lâu và có thể bị phân hủy; trên 80%, bạn có nguy cơ thiếu liệu (short shot) và việc nén/định hình không đồng đều.
Tôi có cần tính hao phí kênh dẫn không? Có, trừ khi bạn dùng hệ thống kênh dẫn nóng van kim (hot-runner valve-gate) hoàn toàn. Kênh dẫn và cuống phun thêm một lượng vật liệu thực vào mỗi mẻ phun.
Vì sao phải quy đổi công suất máy theo khối lượng riêng? Định mức mẻ phun của máy mặc định dùng polystyrene. Nhựa có khối lượng riêng cao hơn sẽ nặng hơn với cùng một thể tích vít quét được, nên dung lượng gram khả dụng thay đổi theo \(\rho\).