Công cụ này làm gì
Công cụ ước tính lượng dầu sưởi hiện có trong một bồn hình trụ nằm ngang — kiểu bồn phổ biến nhất đặt dưới tầng hầm hoặc ngoài trời tại các hộ gia đình ở Mỹ và một số nước dùng dầu sưởi. Chỉ cần đo độ sâu mức dầu bằng que thăm ("số đọc trên que") cùng với đường kính và chiều dài bồn, bạn có thể quy đổi độ sâu đó ra gallon Mỹ (US gallon) mà không phải xả bồn hay ước đoán. Lưu ý: dầu sưởi gia dụng không phổ biến ở Việt Nam, nên đây là công cụ dành cho điều kiện ở nước ngoài.
Cách sử dụng
Nhập ba số đo theo đơn vị inch: đường kính bồn (chiều cao toàn bộ của mặt tròn ở đầu bồn), chiều dài bồn (đo từ đầu này sang đầu kia), và độ sâu mức dầu đọc được từ que thăm. Công cụ sẽ trả về số gallon dầu trong bồn, tổng thể tích theo inch khối và lít, sức chứa tối đa của bồn, cùng tỷ lệ phần trăm đầy.
Giải thích công thức
Một hình trụ nằm ngang được đổ đầy một phần sẽ tạo ra mặt cắt ngang hình "đoạn tròn" (circular segment). Với bán kính \(r = \text{đường kính} \div 2\) và độ sâu mức dầu \(h\), diện tích đoạn tròn là \(r^{2}\arccos\!\left(\frac{r-h}{r}\right) - (r-h)\sqrt{2rh - h^{2}}\). Nhân với chiều dài \(L\) để ra inch khối, rồi chia cho 231 (số inch khối trong một gallon Mỹ) để ra số gallon. Công thức đầy đủ là:
$$V_{gal} = \frac{L\left[r^{2}\arccos\!\left(\frac{r-h}{r}\right) - (r-h)\sqrt{2rh - h^{2}}\right]}{231}$$
$$\text{trong đó}\quad \left\{ \begin{aligned} r &= \dfrac{\text{Đường kính (in)}}{2} \\ h &= \text{Độ sâu mức dầu (in)} \\ L &= \text{Chiều dài (in)} \end{aligned} \right.$$
Thành phần góc sử dụng hàm arccos (cosin nghịch đảo) — đây chính là lý do vì sao cách ước lượng đơn giản kiểu "độ sâu ÷ đường kính × sức chứa" lại sai lệch khá nhiều khi mức dầu gần đáy hoặc gần đỉnh bồn.
Ví dụ minh họa
Giả sử một bồn có đường kính 44 in, dài 60 in, và mức dầu sâu đúng 22 in (đầy một nửa). Khi đó \(r = 22\) và \(h = 22\), nên \(r-h = 0\). Diện tích trở thành $$22^{2}\cdot\arccos(0) = 484\cdot\frac{\pi}{2} = 760{,}27 \text{ in}^{2}.$$ Nhân với chiều dài 60 $$= 45.616 \text{ in}^{3},$$ chia cho 231 \(\approx 197{,}5\) gallon — đúng bằng một nửa sức chứa tối đa khoảng 395 gallon.
Kích thước và dung tích bình dầu tiêu chuẩn
Đây là các kích thước bình chứa dầu sưởi dân dụng phổ biến, chủ yếu thấy ở Bắc Mỹ. Kích thước là gần đúng và khác nhau tùy nhà sản xuất, vì vậy hãy kiểm tra bảng thông số hoặc tài liệu kỹ thuật của bình chứa của bạn.
| Dung tích danh định | Đường kính × chiều dài gần đúng (in) | Hình dạng | Thể tích hình học của hình trụ thực |
|---|---|---|---|
| 275 gal | khoảng 27 × 44 mặt cắt ngang, dài khoảng 60 | Thường là hình bầu dục/elip (obround) | Không áp dụng (xem ghi chú) |
| 330 gal | 44 × 51 | Hình trụ tròn | khoảng 336 gal |
| 550 gal | 44 × 83 | Hình trụ tròn | khoảng 546 gal |
| 1000 gal | 48 × 128 | Hình trụ tròn | khoảng 1.003 gal |
Ghi chú về bình 275 gallon: hầu hết có hình bầu dục, với mặt cắt ngang rộng khoảng 27 in và cao 44 in, không phải hình tròn. Công thức diện tích hình viên phân mà máy tính này sử dụng sẽ không cho số gallon chính xác đối với các bình này. Hãy dùng bảng tra độ sâu (dip chart) của nhà sản xuất.
Dung tích danh định là kích thước được ghi trên định mức. Thể tích hình học của bình tròn có thể khác đôi chút so với con số này do nắp hai đầu, mối hàn và việc làm tròn số.
Số gallon theo độ sâu que thăm cho một bình phổ biến
Hãy xét một bình tròn nằm ngang có đường kính 44 in và dài 60 in. Thể tích đầy đủ của nó là \(\pi \cdot 22^2 \cdot 60 / 231 \approx 394.9\) gallon, hay khoảng 395. Bảng dưới đây cho biết số gallon ở các độ sâu que thăm khác nhau.
| Độ sâu que thăm (in) | Độ sâu tính theo % đường kính | Gallon | % đầy (theo thể tích) |
|---|---|---|---|
| 4 | 9.1% | 17.87 | 4.5% |
| 8 | 18.2% | 49.05 | 12.4% |
| 11 | 25% | 77.21 | 19.5% |
| 22 | 50% | 197.47 | 50.0% |
| 33 | 75% | 317.73 | 80.5% |
| 40 | 90.9% | 377.07 | 95.5% |
Kiểm tra chi tiết cho 11 in: ở đây \(r = 22\), \(h = 11\) và \(L = 60\), nên \(r - h = 11\).
$$V = \frac{60\left[22^2\arccos\left(\frac{11}{22}\right) - 11\sqrt{2\cdot 22\cdot 11 - 11^2}\right]}{231} = \frac{60\left[484(1.0472) - 11(19.0526)\right]}{231} = \frac{60(297.27)}{231} \approx 77.21 \text{ gal}$$
Số đọc trên que thăm bằng 25% đường kính chỉ chứa khoảng 19.5% thể tích, không phải 25%. Bình thu hẹp gần đáy nên vài inch đầu tiên chứa rất ít dầu. Gần phần giữa, mỗi inch chứa nhiều dầu hơn nhiều.
Diễn giải kết quả của bạn
- Thể tích hình học: kết quả là thể tích dầu trong một hình trụ nằm ngang hoàn hảo ở độ sâu đã đo. Nó không tính đến hình dạng nắp hai đầu, vách ngăn bên trong, phụ kiện hay các vết lõm trên bình.
- Không bao giờ đầy 100%: ống nạp, ống thông hơi và khoảng không khí giới hạn mức đổ an toàn. Thông thường khoảng 90–95% dung tích danh định, vì vậy bình hiếm khi cho thấy đầy trên que thăm.
- Các inch đáy không sử dụng được: vài inch cuối thường không dùng được. Cặn và nước tích tụ ở đáy, và đầu ra nằm cao hơn điểm thấp nhất. Do đó, số gallon tính được khi gần cạn thường cao hơn lượng dầu thực tế có thể hút ra.
- Độ chính xác của que thăm: sai số đọc quan trọng nhất ở gần độ sâu giữa. Trong ví dụ bình 44 × 60 in, một inch độ sâu ở giữa tương đương khoảng \(60 \cdot 44 / 231 \approx 11.4\) gallon, nên sai số 1/4 in tương đương khoảng 3 gallon. Gần đáy hoặc đỉnh, cùng một sai số tương ứng với ít gallon hơn.
- Nhiệt độ: dầu sưởi nở ra khi nóng lên, khoảng 1% khi nhiệt độ thay đổi 20–25 °F. Vì vậy cùng một khối lượng dầu có thể đọc được thể tích hơi khác nhau ở các nhiệt độ khác nhau.
- Hình dạng bình: công thức giả định mặt cắt ngang hình tròn. Đối với bình bầu dục, như hầu hết bình 275 gallon, hãy dùng bảng của nhà sản xuất.
Công cụ này chỉ đưa ra ước tính từ các kích thước bạn nhập vào, không phải là phép đo được chứng nhận.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lại chia cho 231? Một gallon chất lỏng của Mỹ được định nghĩa bằng đúng 231 inch khối.
Bồn của tôi hình bầu dục chứ không tròn? Công thức này giả định mặt cắt là hình tròn thật sự; bồn bầu dục ("obround") cần một công thức khác và kết quả sẽ lệch đôi chút.
Nhiệt độ có ảnh hưởng không? Dầu nở ra một chút khi nóng, nên kết quả thể tích có thể chênh khoảng một đến hai phần trăm giữa lúc lạnh và lúc ấm — công cụ này chỉ tính thể tích hình học.