Công thức Parkland là gì?
Công thức Parkland (hay công thức Baxter) là hướng dẫn lâm sàng được sử dụng rộng rãi để ước tính thể tích dịch truyền tĩnh mạch mà một bệnh nhân bỏng cần trong 24 giờ đầu sau chấn thương. Việc bù dịch đầy đủ giúp ngăn ngừa sốc giảm thể tích và tổn thương cơ quan do sự dịch chuyển dịch ồ ạt xảy ra sau các vết bỏng nặng. Công cụ này chỉ nhằm mục đích giáo dục và ước tính lâm sàng — nó không thay thế cho phán đoán chuyên môn của bác sĩ, việc theo dõi sát hay các phác đồ điều trị tại cơ sở y tế của bạn.
Cách sử dụng máy tính này
Nhập cân nặng của bệnh nhân tính bằng kilôgam và ước tính phần trăm diện tích bề mặt cơ thể (%TBSA) bị bỏng độ II và độ III. Máy tính sẽ trả về tổng thể tích dịch cần truyền trong 24 giờ cùng cách chia liều: một nửa đầu truyền trong 8 giờ đầu và nửa còn lại truyền trong 16 giờ tiếp theo, kèm theo tốc độ truyền mỗi giờ cho từng giai đoạn.
Giải thích công thức
Phương trình cốt lõi là $$V = 4 \times \text{Weight (kg)} \times \text{TBSA (\%)}$$, sử dụng dung dịch Ringer lactat. Thời điểm truyền cũng quan trọng không kém thể tích: 50% đầu tiên được truyền trong khoảng giờ 0–8 tính từ thời điểm bị bỏng (chứ không phải từ lúc nhập viện), và 50% còn lại trong khoảng giờ 8–24. Cần trừ đi khoảng thời gian đã trôi qua kể từ khi bị bỏng khi tính tốc độ truyền cho giai đoạn đầu.
$$\begin{gathered} \text{Rate}_{0\text{-}8h} = \frac{V/2}{8} \qquad \text{Rate}_{8\text{-}24h} = \frac{V/2}{16} \\[1.5em] \text{where}\quad V = 4 \times \text{Weight (kg)} \times \text{TBSA (\%)} \end{gathered}$$
Ví dụ minh họa
Với một bệnh nhân nặng 80 kg bị bỏng 40% TBSA:
$$4 \times 80 \times 40 = 12{.}800 \text{ mL}$$tổng cộng. Nửa đầu (6.400 mL) được truyền trong 8 giờ với tốc độ 800 mL/giờ, và nửa sau (6.400 mL) truyền trong 16 giờ với tốc độ 400 mL/giờ.
Thuật ngữ và định nghĩa chính
- %TBSA (tỷ lệ phần trăm diện tích bề mặt cơ thể)
- Tỷ lệ phần trăm diện tích bề mặt cơ thể bị bỏng. Chỉ tính các vết bỏng dày một phần (độ hai) và dày toàn bộ (độ ba); bỏng nông (độ một), chỉ gây đỏ da mà không phồng rộp, không được tính. Một cách ước tính nhanh phổ biến ở người lớn là quy tắc chín, theo đó khoảng 9% cho mỗi cánh tay, 9% cho đầu và cổ, 18% cho mỗi chân, 18% cho mặt trước thân mình, 18% cho mặt sau thân mình và 1% cho vùng tầng sinh môn. Các biểu đồ chi tiết hơn (như Lund-Browder) được dùng cho trẻ em và để đánh giá chính xác hơn.
- Dung dịch Lactated Ringer's
- Dung dịch tinh thể đẳng trương cân bằng, chứa natri, kali, canxi, clorua và lactat. Đây là dịch truyền tiêu chuẩn trong giai đoạn hồi sức ban đầu cho bệnh nhân bỏng.
- Dung dịch tinh thể
- Dịch truyền tĩnh mạch được tạo từ nước và các chất điện giải nhỏ hòa tan, có thể đi qua màng tế bào và thành mao mạch một cách tự do. Ví dụ gồm dung dịch Lactated Ringer's và nước muối sinh lý thường.
- Hồi sức
- Điều trị nhằm khôi phục và duy trì thể tích tuần hoàn đầy đủ cũng như tưới máu mô. Trong bỏng, điều này có nghĩa là bù lại lượng dịch bị thoát vào mô tổn thương qua các mao mạch bị rò rỉ.
- Sốc giảm thể tích
- Tình trạng đe dọa tính mạng, trong đó thể tích tuần hoàn thấp làm các cơ quan không được tưới máu đầy đủ. Sốc bỏng là nguyên nhân chính trong 24-48 giờ đầu.
- Mục tiêu lượng nước tiểu
- Thể tích nước tiểu mỗi giờ, được dùng như một chỉ dấu tại giường bệnh cho thấy việc tưới máu đầy đủ. Ở người lớn, mục tiêu thường khoảng 0,5 mL/kg/giờ (khoảng 30-50 mL/giờ); tốc độ truyền dịch được điều chỉnh để đạt mức này.
- Công thức Baxter
- Tên gọi khác của công thức Parkland, đặt theo tên Charles Baxter, người đã phát triển công thức này cùng các đồng nghiệp tại Bệnh viện Parkland Memorial ở Dallas, Texas.
Câu hỏi thường gặp
Dùng loại dịch nào? Dung dịch Ringer lactat là dịch tinh thể tiêu chuẩn dùng để bù dịch theo công thức Parkland.
Đồng hồ 8 giờ có bắt đầu từ lúc nhập viện không? Không — nó bắt đầu từ thời điểm bị bỏng. Hãy trừ đi khoảng thời gian đã trôi qua để xác định tốc độ truyền ban đầu cho đúng.
Sau đó điều chỉnh dịch như thế nào? Thể tích tính được chỉ là ước tính khởi đầu. Tốc độ truyền được điều chỉnh theo lượng nước tiểu (thường 0,5–1 mL/kg/giờ ở người lớn) và các dấu hiệu lâm sàng khác.