Xác suất sau xét nghiệm là gì?
Xác suất sau xét nghiệm là khả năng người bệnh thực sự mắc một bệnh lý, được cập nhật lại sau khi đã có kết quả của một xét nghiệm chẩn đoán. Đây chính là cốt lõi của chẩn đoán dựa trên bằng chứng: một xét nghiệm không đơn thuần trả lời "có" hay "không" — nó làm tăng hoặc giảm ước lượng ban đầu của bạn. Công cụ này áp dụng định lý Bayes dưới dạng tỷ số chênh (odds) tiện dụng, dùng tỷ số khả dĩ (LR) để cập nhật xác suất trước xét nghiệm.
Cách sử dụng
Nhập xác suất trước xét nghiệm (ước lượng khả năng mắc bệnh trước khi làm xét nghiệm, tính theo phần trăm) và tỷ số khả dĩ tương ứng với kết quả. Dùng tỷ số khả dĩ dương (LR+) cho kết quả dương tính và tỷ số khả dĩ âm (LR−) cho kết quả âm tính. Công cụ sẽ trả về xác suất sau xét nghiệm, cùng với các giá trị trung gian là tỷ số chênh trước và sau xét nghiệm.
Giải thích công thức
Vì xác suất và tỷ số chênh (odds) cùng mô tả một sự việc, trước tiên ta đổi xác suất sang odds: \(O_{pre} = \dfrac{P}{1 - P}\). Nhân với tỷ số khả dĩ ta được \(O_{post} = O_{pre} \times \text{LR}\). Cuối cùng đổi ngược về xác suất:
$$\text{Post-Test Prob} = \frac{O_{post}}{1 + O_{post}} \times 100\%$$LR lớn hơn 1 làm tăng khả năng mắc bệnh; LR nhỏ hơn 1 làm giảm; LR bằng đúng 1 thì giữ nguyên không đổi.
Ví dụ minh họa
Giả sử xác suất trước xét nghiệm là 30% và kết quả có LR bằng 10. Odds trước xét nghiệm \(= 0{,}30 / 0{,}70 = 0{,}4286\). Odds sau xét nghiệm \(= 0{,}4286 \times 10 = 4{,}2857\). Xác suất sau xét nghiệm:
$$\frac{4{,}2857}{1 + 4{,}2857} = 0{,}8108$$tức khoảng 81%. Kết quả dương tính đã nâng mức nghi ngờ mắc bệnh từ 30% lên 81%.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ số khả dĩ lấy từ đâu? Chúng được tính từ độ nhạy và độ đặc hiệu của xét nghiệm: \(\text{LR+} = \text{độ nhạy} / (1 - \text{độ đặc hiệu})\), \(\text{LR−} = (1 - \text{độ nhạy}) / \text{độ đặc hiệu}\).
LR thế nào là "tốt"? Theo kinh nghiệm, LR+ trên 10 hoặc LR− dưới 0,1 thường tạo ra thay đổi lớn, thậm chí mang tính quyết định về xác suất; những giá trị gần bằng 1 hầu như không có ý nghĩa lâm sàng.
Xác suất trước xét nghiệm có thể bằng 100% không? Ở mức 0% hay 100%, odds sẽ bằng 0 hoặc tiến tới vô cực, và không xét nghiệm nào có thể thay đổi một điều đã chắc chắn — vì thế trên thực tế người ta dùng các ước lượng gần, nhưng không bằng, các giá trị cực biên này.
