Công cụ này làm gì?
Công cụ liên kết ba đại lượng của một vật được mặt trời chiếu sáng: chiều cao của vật, chiều dài bóng đổ mà nó tạo ra, và góc cao của mặt trời (mặt trời nằm cao bao nhiêu so với đường chân trời). Bạn chỉ cần nhập hai trong ba giá trị, công cụ sẽ tính ra giá trị còn lại. Đây hoàn toàn là bài toán hình học, dùng được với bất kỳ đơn vị nào miễn là nhất quán — mét, feet hay inch — và áp dụng được ở mọi nơi trên thế giới.
Cách sử dụng
Hãy chọn chế độ. Để tìm chiều dài bóng, hãy nhập chiều cao của vật và góc cao mặt trời tính theo độ. Để tìm góc mặt trời, hãy nhập chiều cao vật và chiều dài bóng đo được. Nhấn nút tính toán và đọc kết quả được làm nổi bật.
Giải thích công thức
Vật thể, cái bóng của nó và tia nắng mặt trời tạo thành một tam giác vuông. Vật thể là cạnh đứng (chiều cao h), cái bóng là cạnh nằm ngang (chiều dài L), và góc cao của mặt trời \(\theta\) nằm ở đầu mút của cái bóng. Vì \(\tan(\theta) = \text{đối}/\text{kề} = h / L\), ta có thể biến đổi để tìm bất kỳ ẩn số nào:
$$L = \frac{h}{\tan(\theta)}$$và
$$\theta = \arctan\!\left(\frac{h}{L}\right)$$Khi mặt trời càng xuống thấp (\(\theta \to 0°\)), \(\tan(\theta)\) càng nhỏ dần về 0 và bóng đổ kéo dài ra vô tận — đó là lý do bóng dài nhất vào lúc bình minh và hoàng hôn.
Ví dụ minh họa
Một cột cờ cao 10 m khi mặt trời ở 30° trên đường chân trời. Chiều dài bóng là $$L = \frac{10}{\tan(30°)} = \frac{10}{0{,}57735} \approx \mathbf{17{,}32 \text{ m}}$$ Làm ngược lại: một cột cao 10 m với bóng dài 17,32 m cho $$\theta = \arctan\!\left(\frac{10}{17{,}32}\right) = \arctan(0{,}5774) \approx \mathbf{30°}$$
Hệ số nhân độ dài bóng theo góc cao của Mặt Trời
Góc cao của Mặt Trời \(\theta\) được đo từ đường chân trời hướng lên. Một vật có chiều cao \(h\) tạo bóng có độ dài \(L = h / \tan(\theta)\). Tỉ số \(L/h = 1/\tan(\theta)\) chỉ phụ thuộc vào góc, nên bảng dưới đây áp dụng được cho mọi vật và mọi đơn vị.
| Góc cao Mặt Trời θ | tan(θ) | Tỉ số bóng trên chiều cao L/h = 1/tan(θ) |
|---|---|---|
| 5° | 0.0875 | 11.43 |
| 10° | 0.1763 | 5.67 |
| 15° | 0.2679 | 3.73 |
| 20° | 0.3640 | 2.75 |
| 30° | 0.5774 | 1.73 |
| 45° | 1.0000 | 1.00 |
| 60° | 1.7321 | 0.58 |
| 75° | 3.7321 | 0.27 |
| 85° | 11.430 | 0.087 |
Bóng = chiều cao × tỉ số. Ví dụ, ở góc 15° một cột cao 6 m tạo bóng dài khoảng 6 × 3.73 ≈ 22.4 m. Ngược lại, nếu đo được chiều cao và độ dài bóng, góc cao được tính bằng \(\theta = \arctan(h / L)\).
Lưu ý: công thức này dùng góc cao tính từ đường chân trời. Nếu một nguồn cho góc thiên đỉnh của Mặt Trời \(z\) (đo từ điểm thẳng đứng phía trên), dùng \(\theta = 90^\circ - z\). Công thức giả định mặt đất phẳng và bằng phẳng.
Độ dài bóng của một vật có chiều cao cho trước vào các thời điểm trong ngày
Mặt Trời thấp vào buổi sáng và buổi chiều, và cao nhất quanh giữa trưa thiên văn. Bảng cho thấy bóng của một vật cố định cao 2 m ở một số góc cao, được tính theo \(L = 2 / \tan(\theta)\).
| Góc cao Mặt Trời θ | Phép tính | Độ dài bóng (vật cao 2 m) |
|---|---|---|
| 10° | 2 / 0.1763 | 11.34 m |
| 20° | 2 / 0.3640 | 5.49 m |
| 30° | 2 / 0.5774 | 3.46 m |
| 45° | 2 / 1.0000 | 2.00 m |
| 60° | 2 / 1.7321 | 1.15 m |
| 80° | 2 / 5.6713 | 0.35 m |
Ở góc cao 45°, độ dài bóng bằng chiều cao của vật, vì \(\tan 45^\circ = 1\). Dưới 45° bóng dài hơn vật, còn trên 45° bóng ngắn hơn. Bóng tăng rất nhanh ở góc thấp: khi góc giảm từ 10° xuống 5° thì bóng của cùng một vật sẽ gần như tăng gấp đôi.
Câu hỏi thường gặp
Đơn vị có quan trọng không? Không — miễn là chiều cao và bóng dùng cùng một đơn vị, kết quả sẽ ra theo chính đơn vị đó. Góc luôn được tính theo độ.
Tại sao góc phải nằm trong khoảng từ 0° đến 90°? Góc cao 0° nghĩa là mặt trời nằm ngay trên đường chân trời (bóng dài vô tận), còn 90° nghĩa là mặt trời ở ngay trên đỉnh đầu (không có bóng). Những giá trị nằm ngoài khoảng này không phải là góc cao thực tế của mặt trời.
Tôi có thể dùng công cụ này để tìm độ cao của mặt trời trên bầu trời không? Có. Hãy đo bất kỳ vật thẳng đứng nào cùng bóng của nó, rồi dùng chế độ tính góc để biết góc cao hiện tại của mặt trời.