Công cụ này làm gì?
Công cụ lập bảng hàm lượng giác này tính sẵn giá trị của sin, cosin và tang cho một dãy góc liên tiếp. Bạn chỉ cần chọn góc bắt đầu, góc kết thúc và bước nhảy (khoảng cách giữa các góc) — tất cả đều đo bằng độ — rồi công cụ sẽ liệt kê mỗi góc trên một dòng, hiển thị \(\sin\theta\), \(\cos\theta\) và \(\tan\theta\). Ngoài ra, công cụ còn vẽ đường sin và cosin trong khoảng góc bạn chọn, giúp bạn thấy rõ hai sóng dâng lên và hạ xuống thế nào. Đây là công cụ toán học thuần túy, hoạt động giống hệt nhau ở mọi nơi — không phụ thuộc quốc gia hay đơn vị nào ngoài góc nhập theo độ.
Cách sử dụng
Nhập góc bắt đầu (dòng đầu tiên), góc kết thúc (góc cuối cùng của khoảng) và bước nhảy — tức khoảng cách giữa hai dòng liền nhau. Ví dụ, bắt đầu từ 0, kết thúc ở 360 và bước nhảy 2 sẽ cho ra các góc 0, 2, 4, …, 360. Bước nhảy phải lớn hơn 0. Để giữ trang gọn nhẹ, bảng tạo tối đa 361 dòng; nếu khoảng góc và bước nhảy của bạn vượt quá con số này, bảng sẽ dừng lại ở dòng thứ 361.
Giải thích công thức
Với mỗi góc a tính bằng độ, công cụ trước tiên đổi sang radian theo công thức $$r = a \times \frac{\pi}{180}$$ vì thư viện toán học làm việc với radian. Sau đó: \(\sin\theta = \sin r\), \(\cos\theta = \cos r\) và $$\tan\theta = \frac{\sin r}{\cos r}$$ Tang không xác định khi \(\cos\theta = 0\) — điều này xảy ra tại 90°, 270°, 450° và các bội lẻ khác của 90°. Vì giá trị cos của 90° theo dấu phẩy động là một số rất nhỏ nhưng khác 0, nên công cụ sẽ đánh dấu mọi góc có \(|\cos|\) nhỏ hơn \(1\mathrm{e}{-}12\) và in ra "không xác định" thay vì một con số khổng lồ.
Ví dụ minh họa
Với góc bắt đầu = 0°, kết thúc = 90°, bước nhảy = 30°, bảng sẽ có bốn dòng. Tại 0°: \(\sin 0\), \(\cos 1\), \(\tan 0\). Tại 30°: \(\sin 0.5\), \(\cos 0.866025\), \(\tan 0.577350\). Tại 60°: \(\sin 0.866025\), \(\cos 0.5\), \(\tan 1.732051\). Tại 90°: \(\sin 1\), \(\cos 0\), tan không xác định. Đồ thị cho thấy đường sin tăng dần từ 0 lên 1 trong khi đường cosin giảm từ 1 xuống 0.
Đọc bảng và đồ thị
Dấu theo góc phần tư (ASTC)
| Góc phần tư | Khoảng góc | sin | cos | tan | Giá trị dương |
|---|---|---|---|---|---|
| I | 0°–90° | + | + | + | Tất cả |
| II | 90°–180° | + | − | − | Sin |
| III | 180°–270° | − | − | + | Tan |
| IV | 270°–360° | − | + | − | Cos |
Câu ghi nhớ "All Students Take Calculus" (ASTC) liệt kê các hàm số dương ở góc phần tư I đến IV.
Miền giá trị và chu kỳ
- sin θ và cos θ luôn nằm trong khoảng từ −1 đến 1 (biên độ 1). Chu kỳ của chúng là 360°.
- tan θ không bị chặn: nó nhận mọi giá trị thực. Chu kỳ của nó là 180°, nên tan(θ + 180°) = tan θ.
Các đẳng thức cơ bản
- Đẳng thức hàm phụ: \(\sin(90^\circ - \theta) = \cos\theta\).
- Đẳng thức Pythagoras: \(\sin^2\theta + \cos^2\theta = 1\). Kiểm tra bất kỳ dòng nào trong bảng: tại 30°, 0.5² + 0.866025² = 0.25 + 0.75 = 1.
- Đẳng thức thương: \(\tan\theta = \dfrac{\sin\theta}{\cos\theta}\).
Tiệm cận của tan
Tan có các tiệm cận đứng tại mọi điểm mà cos θ = 0, tức là tại \(\theta = 90^\circ + k\cdot 180^\circ\) (…, −90°, 90°, 270°, …). Gần các góc này, giá trị trong bảng trở nên rất lớn, dương ngay phía dưới 90° và âm ngay phía trên nó.
Độ lệch pha giữa các đường cong
Đường cosin là đường sin được dịch sang trái 90°: \(\cos\theta = \sin(\theta + 90^\circ)\). Trên đồ thị, cos đạt cực đại (1) tại 0° trong khi sin bằng 0 và đang tăng. Sin đạt cực đại tại 90°, nơi cos cắt trục không. Các đường cong giao nhau khi sin θ = cos θ, tại 45° và 225° (giá trị ±0.707107).
Mẹo: chọn bước tăng chia đều được khoảng giá trị của bạn (ví dụ 15° hoặc 30°) để các góc chuẩn xuất hiện trong bảng, và dùng bước nhỏ hơn (chẳng hạn 5°) để đồ thị mượt hơn.
Thuật ngữ chính
- Góc
- Số đo độ quay giữa hai tia có chung một điểm đầu (đỉnh).
- Độ (°)
- Đơn vị góc bằng 1/360 của một vòng quay đầy đủ.
- Radian
- Đơn vị góc dựa trên độ dài cung: một radian chắn một cung có độ dài bằng bán kính. 180° = π rad, nên số radian = số độ × π/180 (một vòng đầy đủ là 2π rad ≈ 6.283185 rad).
- Sin (sin)
- Trong tam giác vuông, tỉ số giữa cạnh đối diện góc và cạnh huyền. Trên đường tròn đơn vị, đó là tọa độ y của điểm ứng với góc θ.
- Cosin (cos)
- Trong tam giác vuông, tỉ số giữa cạnh kề góc và cạnh huyền. Trên đường tròn đơn vị, đó là tọa độ x.
- Tang (tan)
- Tỉ số giữa cạnh đối diện và cạnh kề, bằng sin θ / cos θ. Đó là hệ số góc của đường thẳng tạo góc θ và không xác định tại nơi cos θ = 0.
- Đường tròn đơn vị
- Đường tròn có bán kính 1 và tâm tại gốc tọa độ. Điểm ứng với góc θ đo từ tia dương trục x là (cos θ, sin θ).
- Chu kỳ
- Độ dài khoảng sau đó hàm số lặp lại: 360° với sin và cos, 180° với tan.
- Biên độ
- Một nửa khoảng cách giữa cực đại và cực tiểu của sóng. Với sin và cos, biên độ là 1.
- Tiệm cận
- Đường thẳng mà đường cong tiến gần tới nhưng không bao giờ chạm tới. Tang có các tiệm cận đứng tại 90° + k·180°.
- Bước tăng (step)
- Góc cố định được cộng thêm giữa các dòng liên tiếp trong bảng. Các dòng được tạo theo công thức bắt đầu + k × bước tăng cho đến khi vượt quá góc kết thúc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tan để trống hoặc hiện "không xác định" tại 90°? Bởi vì \(\tan = \sin/\cos\) và \(\cos(90\degree) = 0\), nên phép chia không xác định (đường tiệm cận đứng).
Tôi có thể nhập góc âm hoặc góc lớn hơn 360° không? Hoàn toàn được. Các hàm lượng giác có tính tuần hoàn, nên mọi góc thực đều hợp lệ.
Vì sao không vẽ đồ thị của tang? Tang vọt lên vô cực gần các đường tiệm cận, sẽ làm méo đồ thị có tỉ lệ cố định, nên chỉ vẽ sin và cos còn tang vẫn được giữ trong bảng.