Máy tính giao thoa khe Young là gì?
Công cụ này mô phỏng thí nghiệm hai khe kinh điển của Young — thí nghiệm đã chứng minh ánh sáng có bản chất sóng thông qua hiện tượng giao thoa. Khi ánh sáng kết hợp đi qua hai khe hẹp cách nhau một khoảng d, các sóng chồng chập lên nhau và tạo ra một hệ vân sáng tối trên màn đặt cách hai khe một khoảng L. Máy tính này giúp bạn xác định vị trí của bất kỳ vân sáng nào, khoảng cách giữa các vân và góc nhiễu xạ.
Cách sử dụng
Nhập bước sóng ánh sáng theo đơn vị nanômét (ánh sáng nhìn thấy nằm trong khoảng 380–750 nm), khoảng cách giữa hai khe theo milimét, khoảng cách tới màn theo mét, và bậc của vân m (m = 0 là vân sáng trung tâm, m = 1 là vân sáng bậc nhất, và cứ thế tiếp tục). Máy tính sẽ trả về vị trí vân y tính bằng milimét, góc nhiễu xạ θ tính bằng độ, và khoảng cách giữa hai vân sáng liền kề.
Giải thích công thức
Giao thoa tăng cường (vân sáng) xảy ra khi hiệu đường đi bằng một số nguyên lần bước sóng: \(d\cdot\sin\theta = m\lambda\). Với góc nhỏ, \(\sin\theta \approx \tan\theta = y/L\), từ đó ta có công thức tiện dụng để tính vị trí vân
$$y = \frac{m\lambda L}{d}$$Khoảng cách giữa hai vân sáng liền kề là
$$\Delta y = \frac{\lambda L}{d}$$và đại lượng này không phụ thuộc vào bậc vân.
Ví dụ minh họa
Giả sử \(\lambda = 500\ \text{nm}\), \(d = 0{,}1\ \text{mm}\), \(L = 1\ \text{m}\) và \(m = 1\). Đổi đơn vị: \(\lambda = 5\times10^{-7}\ \text{m}\), \(d = 1\times10^{-4}\ \text{m}\). Khi đó
$$y = \frac{1 \times 5\times10^{-7} \times 1}{1\times10^{-4}} = 5\times10^{-3}\ \text{m} = 5\ \text{mm}$$Khoảng vân cũng bằng đúng 5 mm, và \(\sin\theta = m\lambda/d = 0{,}005\), suy ra \(\theta \approx 0{,}2865^\circ\).
Bước sóng ánh sáng nhìn thấy và khoảng vân điển hình
Trong thí nghiệm khe kép Young, các vân sáng liền kề cách nhau \(\Delta y = \frac{\lambda L}{d}\), trong đó \(\lambda\) là bước sóng, \(L\) là khoảng cách từ khe đến màn và \(d\) là khoảng cách giữa hai khe. Bảng sử dụng một cấu hình cố định \(d = 0.1\) mm và \(L = 1\) m, do đó \(\Delta y = \lambda \times 10^{4}\). Các dải màu chỉ mang tính gần đúng, vì ranh giới giữa các màu không rõ ràng.
| Màu sắc | Khoảng bước sóng gần đúng (nm) | Bước sóng ví dụ (nm) | Khoảng vân Δy (mm) |
|---|---|---|---|
| Tím | 380–450 | 420 | 4.2 |
| Xanh lam | 450–495 | 450 | 4.5 |
| Xanh lam | 450–495 | 470 | 4.7 |
| Xanh lục | 495–570 | 550 | 5.5 |
| Vàng | 570–590 | 580 | 5.8 |
| Cam | 590–620 | 600 | 6.0 |
| Đỏ | 620–750 | 650 | 6.5 |
| Đỏ (laser He-Ne) | vạch đơn | 632.8 | 6.328 |
Ánh sáng đỏ tạo ra các vân rộng hơn ánh sáng xanh lam vì khoảng vân tỉ lệ thuận với bước sóng. Laser helium-neon (He-Ne) ở bước sóng 632.8 nm phổ biến và là nguồn sáng thuận tiện cho các thí nghiệm minh họa vì nó sáng, đơn sắc và kết hợp (có tính nhất quán pha).
Thay đổi khoảng cách giữa hai khe và khoảng cách đến màn ảnh hưởng đến hình giao thoa như thế nào
Bảng so sánh năm cấu hình đối với vân sáng bậc một (\(m = 1\)). Vị trí là \(y_1 = \frac{\lambda L}{d}\), bằng khoảng vân \(\Delta y\) khi \(m = 1\). Góc được tính từ \(\sin\theta = \frac{\lambda}{d}\).
| Kịch bản | λ (nm) | d (mm) | L (m) | y₁ (mm) | Δy (mm) | θ (xấp xỉ) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Cơ sở | 500 | 0.1 | 1 | 5 | 5 | 0.286° |
| Tăng khoảng cách giữa hai khe | 500 | 0.2 | 1 | 2.5 | 2.5 | 0.143° |
| Tăng khoảng cách đến màn | 500 | 0.1 | 2 | 10 | 10 | 0.286° |
| Bước sóng dài hơn | 650 | 0.1 | 1 | 6.5 | 6.5 | 0.372° |
| Khe gần nhau hơn, màn gần hơn | 500 | 0.05 | 0.5 | 5 | 5 | 0.573° |
Khoảng vân tỉ lệ thuận với \(\lambda\) và \(L\), và tỉ lệ nghịch với \(d\). Tăng gấp đôi \(d\) thì khoảng vân giảm một nửa, tăng gấp đôi \(L\) thì khoảng vân tăng gấp đôi, và hàng cuối cho thấy khi giảm đồng thời cả \(d\) và \(L\) một nửa thì khoảng vân không đổi. Góc \(\theta\) không phụ thuộc vào \(L\), chỉ phụ thuộc vào \(\lambda/d\).
Diễn giải kết quả của bạn
Vị trí và khoảng vân. Vị trí \(y_m\) là khoảng cách trên màn từ vân sáng trung tâm (\(m = 0\)) đến vân sáng bậc \(m\). Khoảng vân \(\Delta y = \frac{\lambda L}{d}\) là khoảng cách giữa hai vân sáng liền kề và có giá trị như nhau đối với mọi bậc trong chế độ góc nhỏ.
Tính hợp lệ của góc nhỏ. Công thức sử dụng \(\sin\theta \approx \tan\theta \approx \theta\), yêu cầu \(d \ll L\) và góc nhỏ. Ở 10° (0.1745 rad), \(\sin\theta = 0.1736\) và \(\tan\theta = 0.1763\), nên sai số xấp xỉ lần lượt khoảng 0.5% và 1%. Dưới khoảng 10°, sai số vẫn nhỏ hơn khoảng 1%. Với góc lớn hơn, hãy dùng các hệ thức chính xác \(d\sin\theta = m\lambda\) và \(y = L\tan\theta\).
Vân tối. Giao thoa triệt tiêu xảy ra ở giữa hai vân sáng, tại
$$y_{\text{tối}} = \left(m + \tfrac{1}{2}\right)\frac{\lambda L}{d}, \quad m = 0, 1, 2, \dots$$Do đó, vân tối đầu tiên nằm cách tâm một nửa khoảng vân.
Bậc cực đại. Vì \(\sin\theta \le 1\), điều kiện \(m\lambda \le d\) giới hạn bậc cao nhất có thể quan sát là \(m_{\max} = \lfloor d/\lambda \rfloor\). Ví dụ, với \(d = 0.1\) mm và \(\lambda = 500\) nm, \(m_{\max} = \frac{100\,000\text{ nm}}{500\text{ nm}} = 200\). Trong thực tế, công thức góc nhỏ đã không còn chính xác từ trước bậc đó, và độ rộng khe cũng như kích thước màn hữu hạn cũng giới hạn những gì bạn có thể thấy.
Tính kết hợp. Các vân rõ nét cần ánh sáng kết hợp, nghĩa là có mối quan hệ pha cố định giữa hai khe. Cũng cần ánh sáng đơn sắc, vì ánh sáng trắng gồm nhiều bước sóng có các vân chồng lên nhau ở những vị trí khác nhau. Với ánh sáng trắng, chỉ vân trung tâm giữ màu trắng, còn các vân ngoài trở nên có màu và nhòe vào nhau. Laser hoặc một nguồn hẹp, đã lọc, chiếu sáng cả hai khe sẽ cho hình ảnh sắc nét nhất.
Câu hỏi thường gặp
Phép gần đúng góc nhỏ có luôn đúng không? Công thức \(y = m\lambda L/d\) giả định rằng θ nhỏ (chỉ vài độ). Kết quả góc nhiễu xạ θ được tính theo hệ thức chính xác \(d\cdot\sin\theta = m\lambda\), vì vậy bạn nên so sánh cả hai kết quả khi góc lớn.
Bậc vân m là gì? Đây là số thứ tự đếm các vân sáng tính từ tâm. m = 0 là vân sáng trung tâm; giá trị m càng lớn thì vân càng nằm xa tâm.
Tại sao đổi bước sóng sang nm và d sang mm? Đó là những đơn vị tự nhiên trong phòng thí nghiệm; máy tính sẽ tự động quy đổi tất cả sang mét để đảm bảo tính nhất quán.