Sonlu Ondalık Sayı Nedir?
Sonlu ondalık, virgülden sonra belirli (sınırlı) sayıda basamağı olan bir ondalık sayıdır; örneğin 0,75 veya 0,125. Devirli (sonlu olmayan) bir ondalık ise tekrar eden bir basamak grubuyla sonsuza kadar devam eder; 0,3333… ya da 0,142857142857… gibi. Bu hesaplama aracı, girdiğiniz herhangi bir a/b kesrinin ondalık değerini hesaplar ve bu ondalığın sonlu mu yoksa devirli mi olduğunu size söyler.
Nasıl Kullanılır?
Payı (üstteki sayı, a) ve paydayı (alttaki sayı, b) girin. Araç kesri en sade haline indirger, ondalık karşılığını hesaplar ve sonucun sonlu olup olmadığını bildirir. Payda sıfır olamaz.
Kuralın Açıklaması
Önce kesri, her iki sayıyı en büyük ortak bölenlerine (EBOB) bölerek en sade haline getirin. Ardından yalnızca yeni paydaya bakın. En sade haldeki bir kesir, ancak ve ancak paydasının asal çarpanları sadece 2 ve 5 ise sonlu bir ondalık üretir.
$$\frac{\text{Pay }a}{\text{Payda }b} \text{ sonludur} \iff \frac{b}{\gcd(a,b)} = 2^{m}\cdot 5^{n}$$
Yani payda \(2^{m} \times 5^{n}\) biçiminde yazılabilmelidir. Başka herhangi bir asal çarpan (3, 7, 11, …) ondalığı devirli yapar.
Çözümlü Örnek
3/8 kesrini ele alalım. 3 ile 8'in EBOB'u 1'dir, dolayısıyla kesir zaten sadedir. Payda olan \(8 = 2^{3}\) yalnızca 2 asal çarpanını içerdiği için 3/8 sonludur: \(3 \div 8 = 0{,}375\). Buna karşılık 1/6 yine 1/6 olarak kalır; \(6 = 2 \times 3\) sayısı 3 asal çarpanını içerdiğinden bu kesir sonlu değildir — değeri 0,1666…'dır.
Daha Fazla Çözümlü Örnek
Her zaman kesri önce sadeleştirin. Hükmü yalnızca sadeleştirilmiş payda belirler: ondalık sayı, paydanın 2 ve 5 dışında asal çarpanı olmadığında tam olarak sonlanır.
Örnek 1: 9/12 (yalnızca sadeleştirdikten sonra sonlanır)
- EBOB: \(\gcd(9,12)=3\).
- Sadeleştir: \(\frac{9}{12}=\frac{9\div 3}{12\div 3}=\frac{3}{4}\).
- Sadeleştirilmiş paydayı çarpanlarına ayır: \(4=2^{2}\), yani yalnızca 2 asalı vardır.
- Sonuç: sonlanır. Ondalık: \(3\div 4=\)0.75, \(\max(2,0)=2\) ondalık basamakla.
Orijinal payda \(12=2^{2}\cdot 3\) bir 3 içerdiğine dikkat edin. Sadeleştirilmemiş kesre bakmak, yanlışlıkla periyodik bir ondalık sayı olduğunu düşündürürdü.
Örnek 2: 7/20 (sonlanır)
- EBOB: \(\gcd(7,20)=1\), yani kesir zaten sadeleştirilmiştir.
- Çarpanlarına ayır: \(20=2^{2}\cdot 5^{1}\).
- Sonuç: \(\max(2,1)=2\) basamakla sonlanır. 10'un bir kuvvetine ulaşmak için pay ve paydayı 5 ile çarp: \(\frac{7}{20}=\frac{7\cdot 5}{20\cdot 5}=\frac{35}{100}=\)0.35.
Örnek 3: 1/7 (periyodik)
- EBOB: \(\gcd(1,7)=1\); kesir zaten sadeleştirilmiştir.
- Çarpanlarına ayır: \(7\) asaldır ve ne 2 ne de 5'tir.
- Sonuç: periyodik. Uzun bölme \(1\div 7=0.142857\,142857\ldots\) verir, 0.(142857) olarak yazılır.
- Periyot: \(10^{k}\equiv 1 \pmod 7\) koşulunu sağlayan en küçük \(k\) değeri \(k=6\)'dır, dolayısıyla tekrarlanan blok 6 basamaklıdır.
Yaygın Kesirler: Sonlanan veya Periyodik
Tablo, her d paydası için 1/d kesrini gösterir. Tekrarlanan basamaklar parantez içinde yazılır; böylece 0.(3), 0.333… anlamına gelir. Başka bir pay için önce sadeleştirin: pay, 2 ve 5 dışındaki her çarpanı yok ederse sonuç değişebilir (örneğin 3/12 = 1/4 sonlanır).
| Payda d | Asal çarpanlara ayırma | 1/d için sonuç | 1/d'nin ondalık hali | Tekrar periyodu |
|---|---|---|---|---|
| 2 | 2 | Sonlanan | 0.5 | — |
| 3 | 3 | Periyodik | 0.(3) | 1 |
| 4 | 2² | Sonlanan | 0.25 | — |
| 5 | 5 | Sonlanan | 0.2 | — |
| 6 | 2·3 | Periyodik (karma) | 0.1(6) | 1 |
| 7 | 7 | Periyodik | 0.(142857) | 6 |
| 8 | 2³ | Sonlanan | 0.125 | — |
| 9 | 3² | Periyodik | 0.(1) | 1 |
| 10 | 2·5 | Sonlanan | 0.1 | — |
| 11 | 11 | Periyodik | 0.(09) | 2 |
| 12 | 2²·3 | Periyodik (karma) | 0.08(3) | 1 |
| 13 | 13 | Periyodik | 0.(076923) | 6 |
| 14 | 2·7 | Periyodik (karma) | 0.0(714285) | 6 |
| 15 | 3·5 | Periyodik (karma) | 0.0(6) | 1 |
| 16 | 2⁴ | Sonlanan | 0.0625 | — |
| 17 | 17 | Periyodik | 0.(0588235294117647) | 16 |
| 18 | 2·3² | Periyodik (karma) | 0.0(5) | 1 |
| 19 | 19 | Periyodik | 0.(052631578947368421) | 18 |
| 20 | 2²·5 | Sonlanan | 0.05 | — |
| 25 | 5² | Sonlanan | 0.04 | — |
| 40 | 2³·5 | Sonlanan | 0.025 | — |
| 50 | 2·5² | Sonlanan | 0.02 | — |
| 100 | 2²·5² | Sonlanan | 0.01 | — |
Sonucunuzu Yorumlamak
Sonlanan sonuçlar
Sadeleştirilmiş paydayı \(2^{m}\cdot 5^{n}\) biçiminde yazın. Ondalık sayının noktadan sonra tam olarak \(\max(m,n)\) basamağı olur, çünkü paydayı 10'un bir kuvvetine dönüştürmek için \(10^{\max(m,n)}\) ile çarpmanız gerekir. Örneğin \(\frac{3}{40}\) için \(40=2^{3}\cdot 5^{1}\) olup \(\max(3,1)=3\) basamak vardır: \(0.075\).
Periyodik sonuçlar
Sadeleştirilmiş payda \(2^{m}\cdot 5^{n}\cdot q\) biçimindeyse, burada \(q>1\) ve \(\gcd(q,10)=1\), ondalık sayı tekrar eder. Periyot uzunluğu yalnızca \(q\)'ya bağlıdır: \(q\) modunda 10'un çarpımsal mertebesidir, yani \(10^{k}\equiv 1 \pmod q\) koşulunu sağlayan en küçük \(k\). Euler teoremine göre bu mertebe her zaman \(\varphi(q)\) değerini böler. Örneğin \(q=13\) mertebesi 6'dır ve \(\varphi(13)=12\) değerini böler; \(q=7\) mertebesi 6'dır ve \(q=17\) mertebesi 16'dır.
Saf periyodik ve karma periyodik ondalık sayılar
- Saf periyodik: payda 2 veya 5 çarpanı içermez (\(m=n=0\)), dolayısıyla tekrar noktadan hemen sonra başlar. Örnek: \(\frac{1}{3}=0.\overline{3}\) ve \(\frac{1}{7}=0.\overline{142857}\).
- Karma periyodik: payda hem 2 veya 5 çarpanına hem de \(q>1\) olan bir çarpana sahiptir. Önce \(\max(m,n)\) basamaklık tekrarlanmayan bir önek gelir, ardından blok tekrarlanır. Örnek: \(6=2\cdot 3\) ile \(\frac{1}{6}\) için 1 basamaklık bir önek ve 1 periyot vardır: \(0.1666\ldots\). Benzer şekilde \(\frac{1}{12}=0.08333\ldots\) için 2 basamaklı önek \(08\) ve periyot 1'dir.
Her durumda, sonlanmayan bir kesir yine de sonunda tekrar eden bir ondalık açılıma sahiptir; çünkü bir rasyonel sayı asla tekrarlanmayan sonsuz bir ondalık sayı vermez.
Sıkça Sorulan Sorular
Pay, sonuçun sonlu olup olmadığını etkiler mi? Hayır. Yalnızca sadeleşmiş paydanın asal çarpanları belirleyicidir; ancak pay, EBOB'u ve dolayısıyla sadeleşmiş paydayı değiştirebilir.
Her kesir ya sonlu ya da devirli midir? Evet. Her rasyonel sayının ondalık açılımı ya sonludur ya da bir noktadan sonra tekrar eder.
Peki 10/4 için durum nedir? Bu kesir 5/2'ye sadeleşir; payda olan 2 yalnızca 2 çarpanını içerir, yani sonludur: 2,5.