Số thập phân hữu hạn là gì?
Số thập phân hữu hạn là số thập phân có số chữ số sau dấu phẩy là hữu hạn — chẳng hạn 0,75 hoặc 0,125. Ngược lại, số thập phân vô hạn tuần hoàn kéo dài mãi với một nhóm chữ số lặp đi lособь lặp lại, ví dụ 0,3333… hoặc 0,142857142857…. Công cụ này nhận vào bất kỳ phân số a/b nào, tính ra giá trị thập phân và cho bạn biết số đó là hữu hạn hay tuần hoàn.
Cách sử dụng
Bạn hãy nhập tử số (số ở trên, a) và mẫu số (số ở dưới, b). Công cụ sẽ rút gọn phân số về dạng tối giản, tính giá trị thập phân và cho biết phân số đó có kết thúc hay không. Lưu ý: mẫu số không được bằng 0.
Giải thích quy tắc
Trước tiên, hãy rút gọn phân số về dạng tối giản bằng cách chia cả tử số và mẫu số cho ước chung lớn nhất (ƯCLN) của chúng. Sau đó chỉ cần xét mẫu số mới. Một phân số tối giản sẽ cho ra số thập phân hữu hạn khi và chỉ khi mẫu số của nó chỉ có các thừa số nguyên tố là 2 và 5. Nói cách khác, mẫu số phải viết được dưới dạng \(2^{m}\times 5^{n}\). Bất kỳ thừa số nguyên tố nào khác (3, 7, 11, …) đều khiến số thập phân trở thành vô hạn tuần hoàn.
$$\frac{\text{Tử số }a}{\text{Mẫu số }b} \text{ hữu hạn} \iff \frac{b}{\gcd(a,b)} = 2^{m}\cdot 5^{n}$$
Ví dụ minh họa
Xét phân số 3/8. ƯCLN của 3 và 8 là 1, nên phân số này đã ở dạng tối giản. Mẫu số \(8 = 2^{3}\) chỉ có thừa số nguyên tố là 2, vì vậy 3/8 hữu hạn: \(3 \div 8 = 0{,}375\). Trái lại, 1/6 đã tối giản; vì \(6 = 2 \times 3\) có chứa thừa số nguyên tố 3 nên phân số này không hữu hạn — nó bằng 0,1666….
Thêm các ví dụ minh họa
Luôn rút gọn phân số trước. Chỉ mẫu số sau khi rút gọn mới quyết định kết luận: số thập phân là hữu hạn khi và chỉ khi mẫu số đó không có thừa số nguyên tố nào khác 2 và 5.
Ví dụ 1: 9/12 (chỉ hữu hạn sau khi rút gọn)
- ƯCLN: \(\gcd(9,12)=3\).
- Rút gọn: \(\frac{9}{12}=\frac{9\div 3}{12\div 3}=\frac{3}{4}\).
- Phân tích mẫu số đã rút gọn: \(4=2^{2}\), nên nó chỉ có thừa số nguyên tố 2.
- Kết luận: hữu hạn. Số thập phân: \(3\div 4=\)0.75, với \(\max(2,0)=2\) chữ số sau dấu thập phân.
Lưu ý rằng mẫu số ban đầu \(12=2^{2}\cdot 3\) có chứa thừa số 3. Nếu đánh giá dựa trên phân số chưa rút gọn, bạn sẽ kết luận sai rằng đây là số thập phân vô hạn tuần hoàn.
Ví dụ 2: 7/20 (hữu hạn)
- ƯCLN: \(\gcd(7,20)=1\), nên phân số đã tối giản.
- Phân tích: \(20=2^{2}\cdot 5^{1}\).
- Kết luận: hữu hạn, với \(\max(2,1)=2\) chữ số. Nhân cả tử và mẫu với 5 để có lũy thừa của 10: \(\frac{7}{20}=\frac{7\cdot 5}{20\cdot 5}=\frac{35}{100}=\)0.35.
Ví dụ 3: 1/7 (vô hạn tuần hoàn)
- ƯCLN: \(\gcd(1,7)=1\); phân số đã tối giản.
- Phân tích: \(7\) là số nguyên tố và không phải 2 hay 5.
- Kết luận: vô hạn tuần hoàn. Chia dài cho \(1\div 7=0.142857\,142857\ldots\), viết là 0.(142857).
- Chu kỳ: số \(k\) nhỏ nhất thỏa \(10^{k}\equiv 1 \pmod 7\) là \(k=6\), nên khối lặp có 6 chữ số.
Các phân số thường gặp: hữu hạn hay vô hạn tuần hoàn
Bảng cho thấy phân số 1/d với mỗi mẫu số d. Các chữ số lặp được viết trong dấu ngoặc đơn, nên 0.(3) nghĩa là 0.333… Với tử số khác, hãy rút gọn trước: nếu tử số triệt tiêu mọi thừa số khác 2 và 5, kết quả có thể thay đổi (ví dụ 3/12 = 1/4 là hữu hạn).
| Mẫu số d | Phân tích thừa số nguyên tố | Kết luận cho 1/d | Số thập phân của 1/d | Chu kỳ lặp |
|---|---|---|---|---|
| 2 | 2 | Hữu hạn | 0.5 | — |
| 3 | 3 | Vô hạn tuần hoàn | 0.(3) | 1 |
| 4 | 2² | Hữu hạn | 0.25 | — |
| 5 | 5 | Hữu hạn | 0.2 | — |
| 6 | 2·3 | Vô hạn tuần hoàn (hỗn tạp) | 0.1(6) | 1 |
| 7 | 7 | Vô hạn tuần hoàn | 0.(142857) | 6 |
| 8 | 2³ | Hữu hạn | 0.125 | — |
| 9 | 3² | Vô hạn tuần hoàn | 0.(1) | 1 |
| 10 | 2·5 | Hữu hạn | 0.1 | — |
| 11 | 11 | Vô hạn tuần hoàn | 0.(09) | 2 |
| 12 | 2²·3 | Vô hạn tuần hoàn (hỗn tạp) | 0.08(3) | 1 |
| 13 | 13 | Vô hạn tuần hoàn | 0.(076923) | 6 |
| 14 | 2·7 | Vô hạn tuần hoàn (hỗn tạp) | 0.0(714285) | 6 |
| 15 | 3·5 | Vô hạn tuần hoàn (hỗn tạp) | 0.0(6) | 1 |
| 16 | 2⁴ | Hữu hạn | 0.0625 | — |
| 17 | 17 | Vô hạn tuần hoàn | 0.(0588235294117647) | 16 |
| 18 | 2·3² | Vô hạn tuần hoàn (hỗn tạp) | 0.0(5) | 1 |
| 19 | 19 | Vô hạn tuần hoàn | 0.(052631578947368421) | 18 |
| 20 | 2²·5 | Hữu hạn | 0.05 | — |
| 25 | 5² | Hữu hạn | 0.04 | — |
| 40 | 2³·5 | Hữu hạn | 0.025 | — |
| 50 | 2·5² | Hữu hạn | 0.02 | — |
| 100 | 2²·5² | Hữu hạn | 0.01 | — |
Diễn giải kết quả
Kết quả hữu hạn
Viết mẫu số đã rút gọn dưới dạng \(2^{m}\cdot 5^{n}\). Khi đó số thập phân có đúng \(\max(m,n)\) chữ số sau dấu thập phân, vì bạn phải nhân với \(10^{\max(m,n)}\) để biến mẫu số thành lũy thừa của 10. Ví dụ, \(\frac{3}{40}\) có \(40=2^{3}\cdot 5^{1}\), nên \(\max(3,1)=3\) chữ số: \(0.075\).
Kết quả vô hạn tuần hoàn
Nếu mẫu số đã rút gọn là \(2^{m}\cdot 5^{n}\cdot q\) với \(q>1\) và \(\gcd(q,10)=1\), thì số thập phân lặp lại. Độ dài chu kỳ chỉ phụ thuộc vào \(q\): đó là cấp nhân của 10 modulo \(q\), tức là số \(k\) nhỏ nhất thỏa \(10^{k}\equiv 1 \pmod q\). Theo định lý Euler, cấp này luôn chia hết \(\varphi(q)\). Ví dụ, \(q=13\) có cấp 6, chia hết \(\varphi(13)=12\); \(q=7\) có cấp 6 và \(q=17\) có cấp 16.
Vô hạn tuần hoàn thuần túy và hỗn tạp
- Tuần hoàn thuần túy: mẫu số không có thừa số 2 hay 5 (\(m=n=0\)), nên chu kỳ bắt đầu ngay sau dấu thập phân. Ví dụ: \(\frac{1}{3}=0.\overline{3}\) và \(\frac{1}{7}=0.\overline{142857}\).
- Tuần hoàn hỗn tạp: mẫu số vừa có thừa số 2 hoặc 5, vừa có thừa số \(q>1\). Phần đầu không lặp gồm \(\max(m,n)\) chữ số đứng trước, sau đó khối lặp lại. Ví dụ, \(\frac{1}{6}\) với \(6=2\cdot 3\) có phần đầu 1 chữ số và chu kỳ 1: \(0.1666\ldots\). Tương tự, \(\frac{1}{12}=0.08333\ldots\) có phần đầu 2 chữ số \(08\) và chu kỳ 1.
Trong mọi trường hợp, một phân số không hữu hạn vẫn có khai triển thập phân lặp lại sau một thời gian, vì số hữu tỉ không bao giờ cho số thập phân vô hạn không tuần hoàn.
Câu hỏi thường gặp
Tử số có ảnh hưởng đến việc phân số hữu hạn hay không? Không. Chỉ có các thừa số nguyên tố của mẫu số sau khi tối giản mới quan trọng, mặc dù tử số có thể làm thay đổi ƯCLN và do đó thay đổi mẫu số tối giản.
Có phải mọi phân số đều hoặc hữu hạn hoặc tuần hoàn? Đúng vậy. Mọi số hữu tỉ đều có khai triển thập phân hoặc kết thúc, hoặc cuối cùng sẽ lặp tuần hoàn.
Còn 10/4 thì sao? Phân số này rút gọn thành 5/2; mẫu số 2 chỉ có thừa số là 2 nên nó hữu hạn: 2,5.