Lan truyền sai số là gì?
Mọi phép đo trong vật lý đều mang theo một độ bất định. Khi bạn kết hợp các đại lượng đo được bằng các phép tính số học, những độ bất định đó phải được "mang theo" cho đến kết quả cuối cùng. Máy tính lan truyền sai số này xử lý bốn phép toán cơ bản — cộng, trừ, nhân và chia — cho hai giá trị A và B, mỗi giá trị đi kèm độ bất định riêng là \(\delta A\) và \(\delta B\), với giả định rằng các sai số là ngẫu nhiên và độc lập.
Cách sử dụng
Chọn phép toán, nhập giá trị A cùng độ bất định \(\delta A\), sau đó nhập giá trị B cùng độ bất định \(\delta B\). Máy tính sẽ trả về giá trị tổng hợp Q, độ bất định tuyệt đối \(\delta Q\) và độ bất định tương đối (theo phần trăm).
Các công thức
Đối với phép cộng và phép trừ, các độ bất định tuyệt đối được cộng theo bình phương (cộng quadratur): $$\delta Q = \sqrt{\delta A^{2} + \delta B^{2}}$$ Đối với phép nhân và phép chia, các độ bất định tương đối mới được cộng theo bình phương: $$\frac{\delta Q}{\lvert Q \rvert} = \sqrt{\left(\frac{\delta A}{A}\right)^{2} + \left(\frac{\delta B}{B}\right)^{2}}$$ và khi đó độ bất định tuyệt đối là \(\delta Q = \lvert Q \rvert \cdot\) giá trị tương đối vừa tính.
Ví dụ minh họa
Nhân A = 10 ± 0,5 với B = 4 ± 0,3. Tích là Q = 40. Các độ bất định tương đối lần lượt là \(0{,}5/10 = 0{,}05\) và \(0{,}3/4 = 0{,}075\). Kết hợp lại: $$\sqrt{0{,}05^{2} + 0{,}075^{2}} = \sqrt{0{,}0025 + 0{,}005625} = \sqrt{0{,}008125} \approx 0{,}090139$$ Vậy \(\delta Q = 40 \times 0{,}090139 \approx 3{,}61\), cho ra Q = 40 ± 3,61 (khoảng 9,0%).
Các ví dụ minh họa thêm: Cộng, trừ và chia
Với phép cộng và phép trừ, các sai số tuyệt đối được kết hợp theo tổng bình phương căn: \(\delta Q = \sqrt{\delta A^2 + \delta B^2}\). Với phép nhân và phép chia, các sai số tương đối được kết hợp theo tổng bình phương căn: \(\frac{\delta Q}{|Q|} = \sqrt{ \left(\frac{\delta A}{A}\right)^2 + \left(\frac{\delta B}{B}\right)^2 }\). Tất cả các ví dụ đều giả định các sai số ngẫu nhiên độc lập.
Ví dụ 1: Phép cộng
A = 12.0 ± 0.3 và B = 8.0 ± 0.4.
- Giá trị: \(Q = 12.0 + 8.0 = 20.0\).
- Bình phương từng sai số: \(0.3^2 = 0.09\) và \(0.4^2 = 0.16\).
- Tổng: \(0.09 + 0.16 = 0.25\).
- Căn bậc hai: \(\delta Q = \sqrt{0.25} = \) 0.5.
- Sai số tương đối: \(0.5 / 20.0 = 2.5\%\).
Kết quả: \(Q = 20.0 \pm 0.5\). Lưu ý rằng giá trị này nhỏ hơn tổng đơn giản của các sai số (0.7), vì các sai số độc lập triệt tiêu một phần lẫn nhau.
Ví dụ 2: Trừ các giá trị gần bằng nhau
A = 50.0 ± 0.5 và B = 48.0 ± 0.4.
- Giá trị: \(Q = 50.0 - 48.0 = 2.0\).
- Bình phương từng sai số: \(0.5^2 = 0.25\) và \(0.4^2 = 0.16\).
- Tổng: \(0.25 + 0.16 = 0.41\).
- Căn bậc hai: \(\delta Q = \sqrt{0.41} \approx \) 0.64.
- Sai số tương đối: \(0.64 / 2.0 \approx 32\%\).
Kết quả: \(Q = 2.0 \pm 0.64\). Mỗi đại lượng đầu vào được biết với độ chính xác khoảng 1%, nhưng hiệu số lại có sai số khoảng 32%, vì các sai số cộng dồn trong khi các giá trị triệt tiêu lẫn nhau.
Ví dụ 3: Phép chia
A = 100 ± 2 và B = 20 ± 1.
- Giá trị: \(Q = 100 / 20 = 5.0\).
- Sai số tương đối: \(\delta A / A = 2/100 = 0.02\) và \(\delta B / B = 1/20 = 0.05\).
- Bình phương từng giá trị: \(0.02^2 = 0.0004\) và \(0.05^2 = 0.0025\).
- Tổng: \(0.0004 + 0.0025 = 0.0029\).
- Căn bậc hai: \(\sqrt{0.0029} \approx 0.0539\), nên sai số tương đối khoảng 5.4%.
- Sai số tuyệt đối: \(\delta Q = 5.0 \times 0.0539 \approx \) 0.27.
Kết quả: \(Q = 5.0 \pm 0.27\) (sai số tương đối khoảng 5.4%). Số chia B đóng góp phần lớn nhất, vì \(0.0025\) chiếm khoảng 86% tổng \(0.0029\).
Các thuật ngữ chính: Sai số tuyệt đối, sai số tương đối và sai số phần trăm
- Sai số tuyệt đối (δA): độ lớn của sai số trong một giá trị đo, cùng đơn vị với giá trị đó (ví dụ: 0.3 cm trong 12.0 ± 0.3 cm).
- Sai số tương đối: sai số tuyệt đối chia cho độ lớn của giá trị, \(\delta A / |A|\). Đại lượng này không có thứ nguyên.
- Sai số phần trăm: sai số tương đối × 100%. Ví dụ, 0.3 / 12.0 = 0.025, tức 2.5%.
- Sai số lan truyền: sai số của một kết quả tính toán Q, được suy ra từ sai số của các đại lượng đầu vào dùng để tính nó.
- Tổng bình phương căn (root-sum-square): kết hợp các sai số độc lập bằng cách bình phương từng sai số, cộng lại và lấy căn bậc hai: \(\sqrt{x^2 + y^2}\).
- Sai số độc lập (ngẫu nhiên): các sai số thay đổi không thể đoán trước từ lần đo này sang lần đo khác và không liên quan đến nhau giữa A và B. Chúng có thể triệt tiêu một phần, đó là lý do dùng tổng bình phương căn.
- Sai số hệ thống: các độ lệch nhất quán (ví dụ: một dụng cụ bị hiệu chuẩn sai) làm kết quả lệch theo cùng một hướng. Chúng không tự triệt tiêu khi lấy trung bình và không được phản ánh chỉ bằng các công thức tổng bình phương căn.
- Kết quả Q với δQ: Q là giá trị được tính (A + B, A − B, A × B hoặc A ÷ B) và δQ là sai số tuyệt đối lan truyền của nó, được viết là \(Q \pm \delta Q\).
Lưu ý: các công thức này giả định A và B không tương quan. Nếu sai số của chúng có tương quan (ví dụ: cả hai cùng đến từ một dụng cụ hoặc một đại lượng phụ thuộc vào đại lượng kia), các công thức tổng bình phương căn không còn áp dụng và phải đưa vào một số hạng hiệp phương sai.
Diễn giải sai số lan truyền
Ý nghĩa của Q ± δQ. Nếu các sai số đầu vào là sai số chuẩn (khoảng 1 độ lệch chuẩn) và các sai số gần như phân bố chuẩn, thì \(Q \pm \delta Q\) xấp xỉ là khoảng tin cậy 68% cho giá trị thật. Nhân đôi δQ cho khoảng tin cậy khoảng 95%.
Quy ước làm tròn. Ghi sai số với 1 hoặc 2 chữ số có nghĩa, sau đó làm tròn Q đến cùng số chữ số thập phân. Ví dụ, \(2.0 \pm 0.64\) là chấp nhận được, và \(5.0 \pm 0.27\) có thể viết là \(5.0 \pm 0.3\). Không ghi Q với nhiều chữ số hơn mức mà sai số cho phép.
Đại lượng đầu vào nào chi phối. Vì các số hạng được bình phương trước khi cộng, số hạng lớn nhất sẽ chi phối. Với phép cộng và phép trừ, hãy so sánh các sai số tuyệt đối; với phép nhân và phép chia, hãy so sánh các sai số tương đối. Trong 100 ± 2 ÷ 20 ± 1, sai số 5% của số chia lớn hơn sai số 2% của số bị chia, nên cải thiện phép đo B sẽ giảm δQ nhiều nhất.
Trừ các giá trị gần bằng nhau. Các sai số tuyệt đối cộng theo tổng bình phương căn trong khi các giá trị triệt tiêu nhau, nên sai số tương đối của hiệu có thể rất lớn. Trong 50.0 ± 0.5 trừ 48.0 ± 0.4, các đầu vào có sai số khoảng 1% tạo ra kết quả có sai số khoảng 32%. Nếu có thể, hãy thiết kế lại phép đo để tránh lấy hiệu của các số lớn và gần giống nhau.
Giới hạn.
- Sai số của A và B phải độc lập; các sai số tương quan cần một số hạng hiệp phương sai.
- Các công thức nhân và chia là xấp xỉ bậc nhất (tuyến tính), hoạt động tốt nhất khi sai số tương đối nhỏ (khoảng dưới 10%).
- Sai số hệ thống không được tính trừ khi bạn đưa chúng vào sai số của các đại lượng đầu vào.
- Nếu kết quả gần bằng không hoặc sai số rất lớn, cách diễn giải 68% sẽ không còn đáng tin cậy.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao phải cộng theo bình phương thay vì cộng đơn thuần? Các sai số ngẫu nhiên độc lập có xu hướng triệt tiêu lẫn nhau một phần khi lấy trung bình, nên cách kết hợp đúng về mặt thống kê là căn bậc hai của tổng các bình phương, chứ không phải phép cộng đơn giản.
Phép trừ có làm giảm độ bất định không? Không — với A − B, độ bất định tuyệt đối vẫn bằng \(\sqrt{\delta A^{2} + \delta B^{2}}\) giống như với A + B, mặc dù giá trị Q nhỏ đi. Đây chính là lý do việc trừ hai số gần bằng nhau rất nguy hiểm về mặt số học.
Nếu một giá trị bằng 0 thì sao? Độ bất định tương đối không xác định khi giá trị bằng 0, vì vậy máy tính coi số hạng đó bằng 0 để tránh phép chia cho 0.