Bán cầu là gì?
Bán cầu chính là một nửa của hình cầu — bạn cứ hình dung một quả bóng được cắt phẳng ngay chính giữa. Vết cắt tạo ra một mặt tròn phẳng (mặt đáy) và một mặt cong hình vòm. Công cụ này tính được mọi thông số hình học của bán cầu chỉ từ một số đo đã biết: bán kính, chu vi đáy, thể tích, diện tích mặt cong hoặc diện tích toàn phần.
Cách sử dụng
Chọn đại lượng bạn đã biết từ danh sách thả xuống, nhập giá trị đó, chọn đơn vị độ dài (chỉ là nhãn hiển thị — công cụ không quy đổi đơn vị), đặt số chữ số có nghĩa mong muốn, và nếu cần có thể thay đổi giá trị của pi. Trước tiên công cụ tính ra bán kính, sau đó suy ra chu vi đáy, thể tích, diện tích mặt cong, diện tích mặt đáy và diện tích toàn phần. Mỗi kết quả còn được hiển thị "theo pi" dưới dạng một hệ số nhân với pi.
Giải thích các công thức
Với bán kính \(r\) và số pi, các mối liên hệ là: chu vi đáy \(C = 2\pi r\); thể tích \(V = \frac{2}{3}\pi r^3\); diện tích mặt cong \(A = 2\pi r^2\) (bằng nửa diện tích mặt cầu đầy đủ \(4\pi r^2\)); diện tích mặt đáy phẳng \(B = \pi r^2\); và diện tích toàn phần \(K = A + B = 3\pi r^2\). Khi bạn nhập một giá trị khác bán kính, công cụ sẽ đảo ngược công thức tương ứng: \(r = \sqrt[3]{\frac{3V}{2\pi}}\), \(r = \sqrt{\frac{A}{2\pi}}\), \(r = \sqrt{\frac{K}{3\pi}}\), hoặc \(r = \frac{C}{2\pi}\).
Ví dụ minh họa
Lấy bán kính \(r = 5\) với \(\pi = 3{,}14159265359\) và 6 chữ số có nghĩa.
$$C = 2\pi (5) = 31{,}4159$$$$V = \frac{2}{3}\pi (125) = 261{,}799$$$$A = 2\pi (25) = 157{,}080$$$$B = \pi (25) = 78{,}5398$$$$K = 3\pi (25) = 235{,}619$$Hãy để ý rằng \(K = A + B = 157{,}080 + 78{,}5398 = 235{,}619\), đúng bằng diện tích toàn phần.
Thêm ví dụ minh họa: Giải từ thể tích hoặc diện tích bề mặt
Bạn không cần biết bán kính để bắt đầu. Hãy đảo ngược công thức liên quan để tìm r, rồi suy ra mọi đại lượng còn lại. Các công thức là V = (2/3)πr³, A = 2πr² (mặt cong), B = πr² (đáy), K = 3πr² (toàn phần) và C = 2πr (chu vi đáy).
Ví dụ 1: Bắt đầu từ thể tích
Giả sử một bán cầu có thể tích \(V = \dfrac{2000\pi}{3} \approx 2094.395\) đơn vị khối. Lưu ý về các con số: 523.599 (chính xác bằng 500π/3) là thể tích của một hình cầu đầy đủ có bán kính 5. Một bán cầu có bán kính 5 có thể tích 250π/3 ≈ 261.799. Bán cầu có V = 500π/3 sẽ có \(r=\sqrt[3]{250}\approx 6.300\). Ví dụ rõ ràng dưới đây thay vào đó dùng r = 10.
- Giải tìm r: $$r = \sqrt[3]{\frac{3V}{2\pi}} = \sqrt[3]{\frac{3 \cdot 2000\pi/3}{2\pi}} = \sqrt[3]{1000} = 10$$
- Chu vi đáy: \(C = 2\pi r = 2\pi(10) = 20\pi \approx 62.832\)
- Diện tích mặt cong: \(A = 2\pi r^2 = 2\pi(100) = 200\pi \approx 628.319\)
- Diện tích đáy: \(B = \pi r^2 = 100\pi \approx 314.159\)
- Diện tích toàn phần: \(K = 3\pi r^2 = 300\pi \approx 942.478\)
Ví dụ 2: Bắt đầu từ diện tích bề mặt toàn phần
Giả sử diện tích bề mặt toàn phần là \(K = 75\pi \approx 235.619\) đơn vị vuông.
- Giải tìm r: $$r = \sqrt{\frac{K}{3\pi}} = \sqrt{\frac{75\pi}{3\pi}} = \sqrt{25} = 5$$
- Thể tích: \(V = \tfrac{2}{3}\pi r^3 = \tfrac{2}{3}\pi(125) = \dfrac{250\pi}{3} \approx\) 261.799
- Chu vi đáy: \(C = 2\pi(5) = 10\pi \approx 31.416\)
- Diện tích mặt cong: \(A = 2\pi(25) = 50\pi \approx 157.080\)
- Diện tích đáy: \(B = \pi(25) = 25\pi \approx 78.540\)
- Kiểm tra: \(A + B = 50\pi + 25\pi = 75\pi = K\)
Các tính chất của bán cầu ở các bán kính khác nhau
Mỗi mục hiển thị hệ số của π (C = 2r, A = 2r², B = r², K = 3r², V = 2r³/3) kèm theo giá trị thập phân.
| Bán kính r | Chu vi C | Diện tích mặt cong A | Diện tích đáy B | Diện tích toàn phần K | Thể tích V |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2π ≈ 6.283 | 2π ≈ 6.283 | π ≈ 3.142 | 3π ≈ 9.425 | 2π/3 ≈ 2.094 |
| 2 | 4π ≈ 12.566 | 8π ≈ 25.133 | 4π ≈ 12.566 | 12π ≈ 37.699 | 16π/3 ≈ 16.755 |
| 5 | 10π ≈ 31.416 | 50π ≈ 157.080 | 25π ≈ 78.540 | 75π ≈ 235.619 | 250π/3 ≈ 261.799 |
| 10 | 20π ≈ 62.832 | 200π ≈ 628.319 | 100π ≈ 314.159 | 300π ≈ 942.478 | 2000π/3 ≈ 2094.395 |
Quy tắc tỉ lệ: nhân đôi r thì chu vi tăng gấp đôi (r¹), mọi diện tích tăng gấp bốn (r²) và thể tích nhân với 8 (r³). So sánh r = 5 với r = 10: C tăng từ 10π lên 20π (×2), K tăng từ 75π lên 300π (×4) và V tăng từ 250π/3 lên 2000π/3 (×8).
Thuật ngữ và ký hiệu chính
- Bán cầu: đúng một nửa của hình cầu, được cắt bởi một mặt phẳng đi qua tâm. Nó có một mặt cong và một mặt tròn phẳng.
- Bán kính (r): khoảng cách từ tâm của mặt phẳng đến mọi điểm trên mép của nó, và cũng đến mọi điểm trên mặt cong. Đơn vị: độ dài (ví dụ m, cm, ft).
- Đáy: mặt tròn phẳng. Diện tích của nó là B = πr², đơn vị độ dài².
- Chu vi đáy (C): độ dài của mép tròn, C = 2πr. Đơn vị: độ dài.
- Diện tích mặt cong (xung quanh) (A): diện tích chỉ riêng phần mái vòm, A = 2πr², bằng một nửa bề mặt của một hình cầu đầy đủ. Đơn vị: độ dài².
- Diện tích bề mặt toàn phần (K): diện tích mặt cong cộng với diện tích đáy, K = A + B = 3πr². Đơn vị: độ dài².
- Thể tích (V): không gian được bao bọc, V = (2/3)πr³. Vì bán cầu chính xác bằng một nửa hình cầu, đây là một nửa của (4/3)πr³. Đơn vị: độ dài³ (ví dụ m³ hoặc cm³).
- Theo π: đáp số chính xác giữ ký hiệu π, chẳng hạn 75π, thay vì số thập phân đã làm tròn như 235.619. Cách này tránh sai số làm tròn cho đến bước cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ có quy đổi đơn vị không? Không. Danh sách đơn vị chỉ dùng để gắn nhãn cho kết quả — các đại lượng độ dài mang đơn vị, diện tích mang đơn vị bình phương, còn thể tích mang đơn vị lập phương, tất cả đều theo đơn vị bạn đã nhập.
Vì sao có thể thay đổi pi? Một số sách giáo khoa dùng 3,14 hoặc 22/7. Việc thay đổi pi giúp kết quả khớp với yêu cầu của một bài tập cụ thể, dù giá trị mặc định mới cho kết quả chính xác nhất.
"Theo pi" nghĩa là gì? Đó là giá trị tượng trưng chính xác, ví dụ thể tích 261,799 bằng 83,3333 nhân với pi, giúp tránh sai số làm tròn trong các phép tính tiếp theo.