Máy tính tốc độ khuếch tán khí là gì?
Khuếch tán (effusion) là quá trình các phân tử khí thoát ra qua một lỗ nhỏ vào chân không. Định luật Graham cho biết khí nhẹ sẽ khuếch tán nhanh hơn khí nặng — tốc độ khuếch tán tỉ lệ nghịch với căn bậc hai của khối lượng mol. Công cụ này dùng định luật Graham để tìm tốc độ khuếch tán của một khí (khí 1) khi bạn đã biết tốc độ của một khí tham chiếu (khí 2) cùng khối lượng mol của cả hai.
Cách sử dụng
Nhập tốc độ khuếch tán đã biết của khí 2 (rate₂), khối lượng mol của khí 1 (M₁) và khối lượng mol của khí 2 (M₂), đều tính bằng g/mol. Máy tính sẽ trả về rate₁ với cùng đơn vị như rate₂, kèm theo tỉ số tốc độ không thứ nguyên rate₁/rate₂.
Giải thích công thức
Định luật Graham được viết dưới dạng $$\frac{r_1}{r_2} = \sqrt{\frac{M_2}{M_1}}$$ Hãy để ý rằng khối lượng mol bị hoán đổi vị trí so với tốc độ — khí nhẹ hơn (M nhỏ hơn) sẽ có tốc độ lớn hơn. Khi biến đổi để tìm đại lượng chưa biết, ta có: $$r_1 = r_2 \times \sqrt{\frac{M_2}{M_1}}$$ Nếu \(M_1 < M_2\) thì giá trị căn bậc hai sẽ lớn hơn 1 và khí 1 khuếch tán nhanh hơn khí 2.
Ví dụ minh họa
So sánh heli (\(M_1 = 4{,}0026\) g/mol) với oxy (\(M_2 = 31{,}998\) g/mol), trong đó oxy khuếch tán với rate₂ = 1. Khi đó $$r_1 = 1 \times \sqrt{\frac{31{,}998}{4{,}0026}} = \sqrt{7{,}994} \approx 2{,}827$$ Heli khuếch tán nhanh hơn oxy khoảng 2,83 lần — hoàn toàn phù hợp với khối lượng mol nhỏ hơn nhiều của nó.
Khối lượng mol và tốc độ thoát khí tương đối của các khí thông dụng
Theo định luật Graham, ở cùng nhiệt độ và áp suất, tốc độ thoát khí tỉ lệ với \(1/\sqrt{M}\). Bảng cho tốc độ tương đối của mỗi khí so với O₂ (M = 31.998 g/mol), được tính bằng \(\sqrt{M_{\text{O}_2}/M}\). Giá trị lớn hơn 1 nghĩa là khí đó thoát ra nhanh hơn O₂.
| Khí | Khối lượng mol (g/mol) | Tốc độ tương đối so với O₂ |
|---|---|---|
| H₂ | 2.016 | 3.984 |
| He | 4.0026 | 2.827 |
| CH₄ | 16.04 | 1.412 |
| NH₃ | 17.03 | 1.371 |
| N₂ | 28.014 | 1.069 |
| Không khí (trung bình) | ≈28.96 | 1.051 |
| O₂ | 31.998 | 1.000 |
| Ar | 39.948 | 0.895 |
| CO₂ | 44.01 | 0.853 |
| Cl₂ | 70.90 | 0.672 |
| UF₆ | 352.02 | 0.301 |
Ví dụ thay số cho CO₂: \(\sqrt{31.998/44.01} = \sqrt{0.7271} \approx 0.853\).
Diễn giải tỉ số tốc độ
- Tỉ số > 1: khí 1 có khối lượng mol nhỏ hơn khí 2 và thoát ra nhanh hơn.
- Tỉ số < 1: khí 1 nặng hơn khí 2 và thoát ra chậm hơn.
- Tỉ số = 1: khối lượng mol bằng nhau nên tốc độ bằng nhau.
Dạng theo thời gian. Với cùng một lượng khí thoát ra, thời gian tỉ lệ nghịch với tốc độ, nên \(t_1/t_2 = \sqrt{M_1/M_2}\). Khí nặng hơn cần thời gian dài hơn tương ứng để thoát ra cùng một số mol.
Điều kiện áp dụng.
- Cả hai khí đều ở cùng nhiệt độ và áp suất.
- Lỗ thoát nhỏ so với quãng đường tự do trung bình của các phân tử, nên các phân tử đi qua từng cái một thay vì chảy thành dòng khối.
- Các khí xấp xỉ hành vi của khí lí tưởng.
- Sự thoát khí (thoát qua lỗ nhỏ vào chân không) khác với khuếch tán qua một khí khác, nơi va chạm khiến định luật Graham chỉ đúng gần đúng.
Ứng dụng. Định luật Graham là cơ sở của phương pháp tách đồng vị uranium bằng khuếch tán khí, trong đó UF₆ được cho đi qua các màng xốp qua nhiều giai đoạn. Nó cũng được dùng để ước tính khối lượng mol chưa biết từ thời gian thoát khí đo được, và giải thích vì sao bóng bay heli xẹp nhanh hơn bóng bay chứa không khí.
Câu hỏi thường gặp
Khuếch tán (effusion) có giống với khuếch tán (diffusion) không? Hai hiện tượng này có liên quan với nhau; định luật Graham áp dụng cho cả hai ở mức gần đúng, nhưng về mặt chính xác nó mô tả hiện tượng khí thoát qua một lỗ nhỏ (effusion).
rate₂ nên dùng đơn vị nào? Bất kỳ đơn vị tốc độ nào miễn là nhất quán (mol/s, thể tích/thời gian, hoặc thậm chí một giá trị tương đối bằng 1). rate₁ sẽ được trả về với cùng đơn vị đó.
Tại sao khối lượng mol lại bị đảo vị trí? Ở cùng nhiệt độ, các phân tử nhẹ hơn chuyển động nhanh hơn (do động năng trung bình bằng nhau), vì vậy M₁ nhỏ hơn sẽ cho tốc độ lớn hơn.