Công cụ này dùng để làm gì
Công cụ này tính độ võng thẳng đứng lớn nhất của một dầm đơn giản (một đầu liên kết khớp cố định, đầu kia liên kết khớp di động) khi chịu một tải trọng điểm đặt ngay giữa nhịp. Với trường hợp tải kinh điển này, độ võng lớn nhất xuất hiện ngay bên dưới điểm đặt lực, tại chính giữa nhịp dầm, và được xác định theo công thức \( \delta = \frac{P L^{3}}{48 E I} \). Đây là công thức cơ bản trong cơ học kết cấu, áp dụng được cho mọi quốc gia và mọi tiêu chuẩn xây dựng — các tiêu chuẩn chỉ ảnh hưởng đến giới hạn độ võng cho phép mà bạn dùng để so sánh.
Cách sử dụng
Nhập tải trọng điểm giữa nhịp P theo đơn vị newton, chiều dài nhịp dầm L theo mét, mô-đun đàn hồi Young E theo gigapascal (thép ≈ 200 GPa, nhôm ≈ 69 GPa), và mô-men quán tính (mô-men quán tính tiết diện) I theo mm⁴. Công cụ sẽ tự động quy đổi tất cả về hệ đơn vị SI thống nhất (E sang pascal, I sang m⁴), áp dụng công thức và trả về độ võng theo cả milimét lẫn mét.
Giải thích công thức
$$ \delta = \frac{P \cdot L^{3}}{48 \cdot E \cdot I} $$ Độ võng tăng theo lũy thừa bậc ba của chiều dài nhịp, nên khi tăng gấp đôi chiều dài thì độ võng tăng lên tám lần. Vật liệu cứng hơn (E lớn hơn) và tiết diện cao hơn (I lớn hơn) sẽ giảm độ võng theo tỷ lệ tương ứng. Hệ số 48 ở mẫu số là đặc trưng riêng cho trường hợp tải trọng điểm đặt ở giữa nhịp dầm đơn giản.
Ví dụ minh họa
Một dầm thép với \( P = 10\,000 \ \text{N} \), \( L = 4 \ \text{m} \), \( E = 200 \ \text{GPa} \ (2 \times 10^{11} \ \text{Pa}) \) và \( I = 50\,000\,000 \ \text{mm}^4 \ (5 \times 10^{-5} \ \text{m}^4) \): $$ \delta = \frac{10000 \times 4^{3}}{48 \times 2 \times 10^{11} \times 5 \times 10^{-5}} = \frac{640\,000}{480\,000\,000} = 0{,}001333 \ \text{m} \approx 1{,}33 \ \text{mm} $$
Giá trị mô đun Young điển hình của các vật liệu thông dụng
Mô đun Young (E) đo độ cứng của vật liệu trong vùng đàn hồi. Trong công thức \(\delta = \frac{PL^3}{48EI}\), độ võng tỉ lệ nghịch với E, nên một vật liệu cứng gấp đôi sẽ có độ võng bằng một nửa với cùng tiết diện và tải trọng.
| Vật liệu | E điển hình (GPa) |
|---|---|
| Thép kết cấu | ≈ 200 |
| Thép không gỉ (austenit) | ≈ 193 |
| Hợp kim nhôm | ≈ 69 |
| Gang | ≈ 100–170 |
| Titan (các hợp kim thông dụng) | ≈ 110 |
| Đồng | ≈ 117 |
| Thủy tinh | ≈ 70 |
| Bê tông | ≈ 25–35 |
| Gỗ (gỗ mềm và gỗ cứng, theo thớ) | ≈ 8–14 |
Lưu ý: các giá trị này chỉ mang tính gần đúng. E thay đổi theo hợp kim, mác, cấp phối, độ ẩm và nhiệt độ. Khi thiết kế, hãy dùng giá trị nêu trong tiêu chuẩn vật liệu hoặc phiếu dữ liệu của nhà sản xuất. Bê tông và gỗ biến động mạnh nhất.
Giới hạn độ võng thông dụng (tỉ số nhịp/chiều cao)
Các giới hạn về khai thác sử dụng thường được viết dưới dạng một phần của nhịp L. Các tỉ số dưới đây được trích dẫn phổ biến, và chúng xuất phát từ các quy chuẩn mẫu như Quy chuẩn xây dựng quốc tế (IBC, Bảng 1604.3, Hoa Kỳ) và từ hướng dẫn Eurocode (EN 1990 và các Phụ lục quốc gia). Quy chuẩn xây dựng địa phương và yêu cầu kỹ thuật của dự án là căn cứ chính, và các giới hạn khác nhau tùy theo quốc gia, loại cấu kiện và việc kiểm tra theo hoạt tải hay tổng tải.
| Giới hạn | Ứng dụng điển hình | Độ võng cho phép với nhịp 4 m |
|---|---|---|
| L/480 | Cấu kiện đỡ lớp hoàn thiện hoặc thiết bị nhạy cảm | 4000 / 480 ≈ 8.3 mm |
| L/360 | Sàn đỡ lớp trát hoặc lớp hoàn thiện giòn khác (hoạt tải) | 4000 / 360 ≈ 11.1 mm |
| L/240 | Sàn thông thường, tổng tải (tĩnh + hoạt) | 4000 / 240 ≈ 16.7 mm |
| L/180 | Cấu kiện mái không có trần | 4000 / 180 ≈ 22.2 mm |
Ví dụ: với nhịp 4 m (4000 mm) và giới hạn L/360, độ võng cho phép là \(\frac{4000}{360} \approx 11.1\) mm. Nếu độ võng tính toán tại giữa nhịp lớn hơn, hãy tăng mômen quán tính I (tiết diện cao hơn) hoặc chọn vật liệu cứng hơn.
Chuyển đổi đơn vị mômen quán tính
Lẫn lộn đơn vị là nguyên nhân sai sót phổ biến nhất trong tính toán độ võng. Hãy quy đổi mọi đại lượng đầu vào về một bộ đơn vị thống nhất trước khi so sánh kết quả, và kiểm tra nhãn đơn vị trên biểu mẫu của máy tính.
| Đại lượng | Quy đổi |
|---|---|
| Mômen quán tính diện tích | 1 cm⁴ = 10,000 mm⁴ |
| Mômen quán tính diện tích | 1 m⁴ = 10¹² mm⁴ |
| Mômen quán tính diện tích | 1 in⁴ = 416,231 mm⁴ (≈ 41.62 cm⁴) |
| Mô đun | 1 GPa = 10⁹ Pa |
| Áp suất / ứng suất | 1 psi ≈ 6.895 kPa |
| Mô đun | 1 Msi (10⁶ psi) ≈ 6.895 GPa |
| Lực | 1 kN = 1000 N |
| Lực | 1 lbf ≈ 4.448 N |
Ví dụ: thép có E = 29,000 ksi (29 Msi) quy đổi thành \(29 \times 6.895 \approx 200\) GPa, khớp với giá trị điển hình của thép kết cấu.
Câu hỏi thường gặp
Đây có phải là độ võng lớn nhất không? Đúng vậy — với tải trọng điểm đặt giữa nhịp của dầm đơn giản, độ võng lớn nhất nằm ngay tại giữa nhịp.
Công cụ có tính đến trọng lượng bản thân dầm không? Không, chỉ tính tải trọng điểm tác dụng. Nếu cần, bạn hãy cộng thêm tác động của trọng lượng bản thân (một tải phân bố đều, theo công thức \( \frac{5 w L^{4}}{384 E I} \)) một cách riêng biệt.
Nên dùng đơn vị nào? P theo newton, L theo mét, E theo GPa, I theo mm⁴. Công cụ sẽ tự động quy đổi đơn vị bên trong và trả kết quả theo mm.