Công cụ này giúp gì cho bạn
Công cụ cho bạn biết cần dùng bao nhiêu dung dịch đậm đặc (dung dịch gốc, chất lỏng chưa pha) để pha ra tổng thể tích dung dịch loãng mong muốn, đồng thời cho biết cần thêm bao nhiêu nước. Bạn có thể áp dụng cho mọi nhu cầu pha loãng hằng ngày: nước tẩy rửa, dung dịch khử trùng, thuốc trừ sâu, phân bón dạng lỏng, hóa chất thí nghiệm, thậm chí cả pha loãng đồ uống. Đây là công cụ tính toán mang tính phổ quát, không phụ thuộc vào quy định riêng của bất kỳ quốc gia nào.
Cách sử dụng
Nhập tổng thể tích dung dịch loãng mà bạn muốn pha (tính bằng mL). Sau đó chọn cách khai báo. Ở chế độ theo nồng độ, bạn nhập nồng độ của dung dịch gốc và nồng độ mong muốn của dung dịch sau khi pha (đều tính theo %). Ở chế độ theo tỷ lệ pha loãng, bạn chỉ cần nhập hệ số pha loãng, ví dụ nhập 50 cho tỷ lệ 1:50 (pha loãng 50 lần). Cuối cùng, chọn số chữ số thập phân muốn làm tròn rồi xem kết quả thể tích dung dịch đậm đặc cần dùng và lượng nước cần thêm.
Giải thích công thức
Theo nồng độ, thể tích dung dịch đậm đặc cần dùng là
$$V_{c} = \frac{\text{nồng độ mong muốn (\%)}}{\text{nồng độ dung dịch gốc (\%)}} \times \text{thể tích dung dịch loãng (mL)}$$Vì đơn vị phần trăm xuất hiện ở cả tử số lẫn mẫu số nên nó triệt tiêu, kết quả ra trực tiếp theo mL. Theo tỷ lệ pha loãng, thể tích dung dịch đậm đặc đơn giản là
$$V_{c} = \frac{\text{thể tích dung dịch loãng (mL)}}{\text{hệ số pha loãng (lần)}}$$Trong cả hai cách, lượng nước cần thêm là \(\text{thể tích dung dịch loãng} - \text{thể tích dung dịch đậm đặc}\). Hai chế độ luôn cho kết quả nhất quán với nhau: pha loãng N lần tương đương với mục tiêu đạt nồng độ bằng nồng độ gốc/N.
Ví dụ minh họa
Để pha 3000 mL dung dịch nồng độ 0,1% từ dung dịch gốc 5%: lượng đậm đặc =
$$\left(\frac{0{,}1}{5}\right) \times 3000 = 0{,}02 \times 3000 = \mathbf{60}\ \text{mL}$$và lượng nước = \(3000 - 60 = \mathbf{2940}\ \text{mL}\). Kết quả này cũng giống hệt khi dùng chế độ tỷ lệ pha loãng với hệ số 50 lần: \(3000 / 50 = 60\) mL.
So sánh các tỷ lệ pha loãng thông dụng
Bảng dưới đây cho biết cần bao nhiêu dung dịch đậm đặc và nước để tạo ra 1000 mL dung dịch pha loãng cuối cùng, bắt đầu từ dung dịch gốc 5%. Ở đây "pha loãng 10 lần (1:10)" có nghĩa là 1 phần dung dịch đậm đặc trong 10 phần dung dịch tổng, vì vậy dung dịch đậm đặc là 1 phần và nước là 9 phần. Một số nhãn sản phẩm ghi "1:10" với nghĩa là 1 phần dung dịch đậm đặc cộng 10 phần nước, vì vậy hãy kiểm tra nhãn của bạn định nghĩa tỷ lệ như thế nào.
Các công thức được sử dụng: \(V_c = \frac{V_{final}}{N}\) và \(C_{final} = \frac{C_{stock}}{N}\), trong đó \(N\) là hệ số pha loãng. Thể tích nước = thể tích cuối cùng − thể tích dung dịch đậm đặc.
| Hệ số pha loãng | Dung dịch đậm đặc (mL) | Nước (mL) | Nồng độ cuối cùng (%) |
|---|---|---|---|
| Pha loãng 10 lần (1:10) | 100 | 900 | 0.5 |
| Pha loãng 20 lần (1:20) | 50 | 950 | 0.25 |
| Pha loãng 50 lần (1:50) | 20 | 980 | 0.1 |
| Pha loãng 100 lần (1:100) | 10 | 990 | 0.05 |
| Pha loãng 500 lần (1:500) | 2 | 998 | 0.01 |
Ví dụ kiểm tra (pha loãng 50 lần): \(\frac{1000\text{ mL}}{50} = 20\text{ mL}\) dung dịch đậm đặc, và \(\frac{5\%}{50} = 0.1\%\). Hệ số pha loãng càng cao thì thể tích dung dịch đậm đặc càng nhỏ, vì vậy sai số đo lường càng có ảnh hưởng lớn.
Mẹo thực hành để pha loãng chính xác
- Tuân theo nhãn sản phẩm và phiếu an toàn hóa chất (SDS). Tỷ lệ pha loãng, loại nước phù hợp và hướng dẫn xử lý do nhà sản xuất cung cấp được ưu tiên hơn bất kỳ phép tính chung nào.
- Sử dụng dụng cụ đo phù hợp. Với thể tích dung dịch đậm đặc nhỏ (ví dụ 2 mL hoặc 10 mL), hãy dùng ống đong có vạch chia, pipet hoặc ống tiêm thay vì cốc đong nhà bếp hoặc ước lượng bằng mắt.
- Với nhiều sản phẩm, hãy cho dung dịch đậm đặc vào nước. Đây là cách làm phổ biến để hạn chế bắn tóe, tỏa nhiệt hoặc tạo bọt, nhưng một số sản phẩm yêu cầu thứ tự khác, vì vậy hãy kiểm tra nhãn.
- Đổ đến vạch thể tích cuối cùng. Để đảm bảo độ chính xác theo thể tích trên thể tích, hãy cho dung dịch đậm đặc vào bình chứa rồi thêm nước đến vạch thể tích cuối cùng, thay vì thêm một lượng nước cố định. Thể tích không phải lúc nào cũng cộng lại chính xác tuyệt đối.
- Đeo đồ bảo hộ phù hợp. Sử dụng găng tay, bảo vệ mắt và thông gió theo chỉ dẫn trên nhãn hoặc SDS, đặc biệt khi thao tác với dung dịch đậm đặc chưa pha loãng.
- Khuấy trộn kỹ. Khuấy hoặc lật nhẹ cho đến khi dung dịch đồng nhất; tránh lắc mạnh nếu sản phẩm tạo bọt.
- Dán nhãn cho bình chứa. Ghi tên sản phẩm, tỷ lệ pha loãng hoặc nồng độ, ngày pha chế và mọi hướng dẫn về thời hạn sử dụng. Dung dịch đã pha loãng thường giữ được trong thời gian ngắn hơn so với dung dịch đậm đặc.
- Làm tròn đến thể tích có thể đo được. Nếu kết quả là 2,37 mL, hãy dùng cài đặt làm tròn để khớp với những gì dụng cụ của bạn thực sự đo được, sau đó kiểm tra lại nồng độ cuối cùng.
Đây chỉ là thông tin chung và không thay thế hướng dẫn của nhà sản xuất sản phẩm hoặc các yêu cầu an toàn hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao hai chế độ lại cho cùng một kết quả? Đưa dung dịch gốc 5% về 0,1% chính là pha loãng 50 lần (\(5 / 0{,}1 = 50\)), nên cả hai cách đều cho ra 60 mL.
Nồng độ mong muốn có thể cao hơn nồng độ gốc không? Không. Bạn không thể tăng nồng độ bằng cách thêm nước, vì vậy nồng độ mong muốn phải nhỏ hơn hoặc bằng nồng độ dung dịch gốc.
Kết quả có chính xác tuyệt đối không? Đây là phép tính gần đúng dựa trên thể tích (v/v), bỏ qua hiện tượng co hoặc giãn thể tích khi pha trộn cũng như chênh lệch khối lượng riêng. Cách tính này hoàn toàn phù hợp cho việc pha loãng thông thường trong nhà và làm vườn; với công việc thí nghiệm đòi hỏi độ chính xác cao, bạn cần tính đến các yếu tố trên. Chúng tôi không chịu trách nhiệm về kết quả thu được.