Devirli ondalık sayı nedir?
Devirli (periyodik) ondalık sayı, virgülden sonraki basamakları bir noktadan itibaren sonsuza dek tekrarlanan bir sayıdır; örneğin 0,333…, 0,1666… veya 0,142857142857… gibi. Her devirli ondalık sayı bir rasyonel sayıdır; yani tam olarak bir kesir biçiminde yazılabilir. Bu araç, isteğe bağlı devretmeyen basamakları ve bir tam sayı kısmını da olan her devirli ondalık sayıyı en sade kesrine dönüştürür.
Hesaplama aracını nasıl kullanırsınız?
Tam sayı kısmını (virgülden önceki basamaklar), devretmeyen ondalık basamakları (virgülden hemen sonra gelen ve tekrarlanmayan basamaklar) ve devreden basamakları (sürekli tekrar eden blok) girin. 0,1666… için tam sayı kısmı 0, devretmeyen basamak "1" ve devreden basamak "6"dır. 0,333… gibi saf devirli ondalık sayılarda devretmeyen alanı boş bırakın.
Formülün açıklaması
Devretmeyen basamak dizisi N olsun ve m basamaktan oluşsun; devreden dizi R olsun ve k basamaktan oluşsun. Değerin devreden kısmı $$\frac{\overline{NR} - N}{\left(10^{k} - 1\right)\cdot 10^{m}}$$ ifadesine eşittir; burada NR, N ve R basamaklarının yan yana yazılarak tek bir tam sayı hâline getirilmesi demektir. Ardından tam sayı kısmı geri eklenir ve kesir, en büyük ortak bölen kullanılarak sadeleştirilir.
Örnek çözüm
0,1666… sayısını çevirelim. Burada \(N = 1\) (\(m = 1\)), \(R = 6\) (\(k = 1\)) ve tam sayı kısmı 0'dır. \(NR = 16\), \(N = 1\) olduğundan $$\text{kesir} = \frac{16 - 1}{\left(10 - 1\right)\cdot 10} = \frac{15}{90} = \frac{1}{6}$$ olur. Ondalık değer de bunu doğrular: \(1 \div 6 = 0{,}1666\ldots\)
Temel Terimler ve Değişkenler
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Tekrar eden (döngüsel) ondalık | Rakamları sonunda sonsuza kadar tekrarlanan bir bloka giren ondalık sayı, örneğin \(0.8\overline{3}\) veya \(0.\overline{142857}\). Her tekrar eden ondalık sayı, tamsayıların bir kesiridir. |
| Sonlu ondalık | Sonlu sayıda rakama sahip bir ondalık sayı, örneğin 0.375. Tekrar eden blok 0 olan bir tekrar eden ondalık (0.375000…) veya eşdeğer olarak tekrar eden blok 9 (0.374999…) olarak görülebilir. |
| Periyot / tekrar eden blok | Tekrarlanan rakam bloğu. \(0.41\overline{6}\) içinde tekrar eden blok 6'dır; \(0.\overline{27}\) içinde ise 27'dir. |
| Periyot uzunluğu \(k\) | Tekrar eden blokta kaç rakam vardır. \(1/7 = 0.\overline{142857}\) için \(k = 6\). İndirgenmiş bir kesir \(p/q\) için, \(q\) 10 ile aralarında asal olduğunda, \(k\) 10 modulo \(q\) nun çarpımsal mertebesadir ve asla \(q - 1\) i aşmaz. |
| Tekrar etmeyen (ön-periyot) rakamlar, sayı \(m\) | Ondalık nokta ile tekrar eden bloğun başlangıcı arasında yer alan rakamlar. \(0.41\overline{6}\) içinde, ön-periyot 41'dir ve \(m = 2\). İndirgenmiş bir kesir için, \(m\) paydasında 2 ve 5'in üslerinin büyük olanına eşittir. |
| Vinculum (çizgi gösterimi) | Tekrar eden rakamlar üzerine çizilen yatay çizgi, örneğin \(0.\overline{45}\). Yaygın alternatifler, ilk ve son tekrar eden rakamların üzerine noktalar koymak (\(0.\dot{4}\dot{5}\), İngiltere'de yaygın) veya üç nokta, \(0.4545\ldots\). |
| Tam kısım | Ondalık noktanın solundaki tam sayı kısmı — \(2.41\overline{6}\) içindeki 2. Cebirsel işlemler sırasında bir tarafa ayrılır ve sonunda yeniden eklenir. |
| Rasyonel sayı | \(p/q\) şeklinde ifade edilebilen herhangi bir sayı, burada \(p\) ve \(q \neq 0\) tam sayılardır. Ondalık açılım, tam olarak sonlu olduğunda veya sonunda tekrarlandığında rasyoneldir; \(\pi\) gibi tekrar etmeyen sonsuz açılımlar irrasyoneldir. |
| Pay / payda | Bir kesrin üstü ve altı: \(5/12\) içinde, 5 pay ve 12 paydadır. |
| En basit form (indirgenmiş hali) | Pay ve paydanın 1'den büyük ortak çarpanı olmayan kesir, yani \(\gcd(p, q) = 1\). \(375/900\) indirgenmiş değildir; \(5/12\) indirgenmiştir. |
| En büyük ortak bölen (EBOB) | Her iki sayıyı bölen en büyük tam sayı. Öklit algoritması bunu ardışık kalanlarla bulur: \(\gcd(900, 375) = \gcd(375, 150) = \gcd(150, 75) = 75\). Her iki parçayı EBOB'a bölmek kesri bir adımda indirger. |
| Tam sayılı kesir | Tam sayı ile basit kesrin toplamı, örneğin \(2\tfrac{5}{12}\), bileşik kesir \(29/12\) yerine. Her ikisi de aynı değeri tanımlar. |
Bazı kesirler neden tekrar eder, diğerleri neden etmez. İndirgenmiş şekilde yazılmış bir kesir, yalnızca ve yalnızca paydanın asal çarpanlarına ayrılması sadece 2'ler ve 5'ler içerirse sonlu ondalık açılıma sahiptir — 10'un asal çarpanları. Öyleyse \(3/8\), \(7/20\) ve \(1/50\) sonlu, \(1/3\), \(5/6\) ve \(2/7\) ise tekrar etmeli, çünkü paydaları 3 veya 7 çarpanı taşır. Her iki tür çarpan mevcut olduğunda, \(12 = 2^2 \cdot 3\) gibi, açılım bir ön-periyot (2'ler ve 5'lerden) ve ardından tekrar eden blok (geri kalanlardan) içerir — bu tam olarak \(5/12 = 0.41\overline{6}\) nin \(m\) ve \(k\) değerleridir.
Sıkça sorulan sorular
0,333… gibi saf devirli ondalık sayılarda ne yapmalı? Devretmeyen alanı boş bırakın ve devreden basamak olarak 3 girin: sonuç \(\frac{3}{9} = \frac{1}{3}\) olur.
Sonlu (devretmeyen) bir ondalık sayıyı çevirebilir miyim? Evet — devreden alanı boş bırakın (ya da hiçbir şey girmeyin) ve basamakları devretmeyen alana yazın; 0,25 sayısı \(\frac{25}{100} = \frac{1}{4}\) olur.
Tam sayı kısmı olan sayılarda çalışır mı? Evet. 2,1666… için sırasıyla 2, "1" ve "6" girdiğinizde \(\frac{13}{6}\) sonucunu alırsınız.