Số thập phân tuần hoàn là gì?
Số thập phân tuần hoàn (hay số thập phân vô hạn tuần hoàn) là số mà các chữ số sau dấu phẩy lặp lại mãi mãi theo một chu kỳ, ví dụ 0,333…, 0,1666… hay 0,142857142857…. Mọi số thập phân tuần hoàn đều là số hữu tỉ, nghĩa là luôn có thể viết chính xác dưới dạng phân số. Máy tính này giúp bạn chuyển bất kỳ số thập phân tuần hoàn nào — kèm theo phần không lặp và phần nguyên nếu có — thành phân số tối giản.
Cách sử dụng máy tính
Bạn nhập phần nguyên (các chữ số trước dấu phẩy), phần thập phân không lặp (các chữ số ngay sau dấu phẩy nhưng không lặp lại) và phần lặp (chu kỳ các chữ số được lặp đi lặp lại). Với 0,1666…, phần nguyên là 0, chữ số không lặp là “1” và chữ số lặp là “6”. Đối với những số thập phân tuần hoàn thuần túy như 0,333…, bạn chỉ cần để trống ô phần không lặp.
Giải thích công thức
Gọi N là chuỗi chữ số không lặp gồm m chữ số và R là chuỗi chữ số lặp gồm k chữ số. Phần tuần hoàn của giá trị bằng \(\frac{NR - N}{\left(10^{k} - 1\right)\cdot 10^{m}}\), trong đó NR là số nguyên tạo thành khi viết liền các chữ số của N và R cạnh nhau. Sau đó ta cộng lại phần nguyên và rút gọn phân số bằng ước chung lớn nhất (ƯCLN).
$$\text{Fraction} = \text{Int} + \frac{\overline{\text{NonRep}\,\text{Rep}} - \text{NonRep}}{\left(10^{k} - 1\right)\cdot 10^{m}}$$
$$\begin{gathered} \text{Fraction} = \text{Int} + \frac{C - N}{\left(10^{k} - 1\right)\cdot 10^{m}} \\[1.5em] \text{where}\quad \left\{ \begin{aligned} N &= \text{NonRep digits} \\ C &= \text{NonRep}\,\text{Rep}\ \text{(concatenated)} \\ m &= \operatorname{len}\left(\text{NonRep}\right) \\ k &= \operatorname{len}\left(\text{Rep}\right) \end{aligned} \right. \end{gathered}$$
Ví dụ minh họa
Hãy đổi 0,1666… Ở đây N = “1” (m = 1), R = “6” (k = 1), phần nguyên là 0. Ta có NR = 16, N = 1, nên phân số = $$\frac{16 - 1}{\left(10 - 1\right)\cdot 10} = \frac{15}{90} = \frac{1}{6}.$$ Kiểm tra lại: \(1 \div 6 = 0{,}1666\ldots\) — hoàn toàn khớp.
Các Thuật Ngữ và Biến Chính
| Thuật Ngữ | Ý Nghĩa |
|---|---|
| Số thập phân lặp lại (tái diễn) | Một số thập phân có các chữ số cuối cùng rơi vào một khối lặp lại mãi mãi, chẳng hạn như \(0.8\overline{3}\) hoặc \(0.\overline{142857}\). Mỗi số thập phân lặp lại đều bằng một phân số nào đó có tử và mẫu là các số nguyên. |
| Số thập phân kết thúc | Một số thập phân có số chữ số hữu hạn, chẳng hạn như 0.375. Có thể coi nó là một số thập phân lặp lại với lặp lại số 0 (0.375000…) hoặc, tương đương, với lặp lại số 9 (0.374999…). |
| Chu kỳ / chu kỳ lặp | Khối chữ số lặp lại. Trong \(0.41\overline{6}\) chu kỳ lặp là 6; trong \(0.\overline{27}\) nó là 27. |
| Độ dài chu kỳ \(k\) | Số chữ số có trong chu kỳ lặp. Với \(1/7 = 0.\overline{142857}\), \(k = 6\). Với một phân số tối giản \(p/q\) mà \(q\) nguyên tố cùng nhau với 10, \(k\) là cấp nhân của 10 modulo \(q\), và nó không bao giờ vượt quá \(q - 1\). |
| Chữ số không lặp lại (trước chu kỳ), số đếm \(m\) | Các chữ số nằm giữa dấu thập phân và phần bắt đầu chu kỳ lặp. Trong \(0.41\overline{6}\), phần trước chu kỳ là 41 và \(m = 2\). Với một phân số tối giản, \(m\) bằng giá trị lớn hơn của các số mũ của 2 và 5 trong mẫu số. |
| Vinculum (ký hiệu gạch ngang) | Thanh ngang vẽ trên các chữ số lặp lại, như trong \(0.\overline{45}\). Các ký hiệu thay thế phổ biến là các chấm trên chữ số đầu tiên và cuối cùng của phần lặp lại (\(0.\dot{4}\dot{5}\), thông dụng ở Anh) hoặc dấu chấm lửng, \(0.4545\ldots\). |
| Phần nguyên | Phần số nguyên ở bên trái dấu thập phân — số 2 trong \(2.41\overline{6}\). Nó được tách riêng trong quá trình tính toán đại số và gắn lại ở cuối. |
| Số hữu tỉ | Bất kỳ số nào có thể biểu diễn dưới dạng \(p/q\) với các số nguyên \(p\) và \(q \neq 0\). Một khai triển thập phân là hữu tỉ chính xác khi nó kết thúc hoặc cuối cùng lặp lại; các khai triển vô hạn không lặp lại như \(\pi\) là vô tỉ. |
| Tử số / Mẫu số | Phần trên và dưới của một phân số: trong \(5/12\), 5 là tử số và 12 là mẫu số. |
| Dạng đơn giản nhất (tối giản) | Một phân số mà tử số và mẫu số không có ước chung nào lớn hơn 1, do đó \(\gcd(p, q) = 1\). \(375/900\) không ở dạng tối giản; \(5/12\) thì có. |
| Ước chung lớn nhất (GCD) | Số nguyên lớn nhất chia hết cho cả hai số. Thuật toán Euclid tìm nó bằng các phép chia dư lặp lại: \(\gcd(900, 375) = \gcd(375, 150) = \gcd(150, 75) = 75\). Chia cả hai phần cho GCD sẽ rút gọn phân số trong một bước. |
| Số hỗn hợp | Một số nguyên cộng với một phân số thực sự, chẳng hạn như \(2\tfrac{5}{12}\), khác với dạng không thực sự \(29/12\). Cả hai đều mô tả cùng một giá trị. |
Tại sao một số phân số lặp lại và những phân số khác không. Một phân số đã được viết ở dạng tối giản có khai triển thập phân kết thúc khi và chỉ khi phân tích thành thừa số nguyên tố của mẫu số chứa chỉ là 2 và 5 — những thừa số nguyên tố của 10. Vì vậy \(3/8\), \(7/20\) và \(1/50\) kết thúc, trong khi \(1/3\), \(5/6\) và \(2/7\) phải lặp lại, vì mẫu số của chúng mang thừa số 3 hoặc 7. Khi cả hai loại thừa số đều có mặt, như trong \(12 = 2^2 \cdot 3\), khai triển có phần trước chu kỳ (từ 2 và 5) theo sau là một khối lặp lại (từ phần còn lại) — đó chính xác là \(m\) và \(k\) của \(5/12 = 0.41\overline{6}\).
Câu hỏi thường gặp
Thế còn số thập phân tuần hoàn thuần túy như 0,333… thì sao? Bạn để trống ô phần không lặp và nhập 3 vào ô chữ số lặp: kết quả là \(\frac{3}{9} = \frac{1}{3}\).
Tôi có thể đổi một số thập phân hữu hạn không? Được — bạn để trống ô phần lặp (hoặc không nhập gì) và đưa các chữ số vào ô phần không lặp; ví dụ 0,25 trở thành \(\frac{25}{100} = \frac{1}{4}\).
Máy có xử lý được phần nguyên không? Có. Với 2,1666… bạn nhập 2, “1” và “6” để nhận kết quả \(\frac{13}{6}\).