Bu hesaplayıcı ne işe yarar?
Bu araç, a ve b vektörleri için iki temel vektör işlemini hesaplar: skaler (nokta) çarpım ve vektörel (çapraz) çarpım. Skaler çarpım tek bir sayı (skaler) verirken, vektörel çarpım her iki vektöre de dik olan yeni bir 3 boyutlu vektör üretir. Hesaplayıcı ayrıca vektörel çarpımın büyüklüğünü ve iki vektör arasındaki açıyı da gösterir.
Nasıl kullanılır?
a ve b vektörlerinin bileşenlerini virgülle ayrılmış sayılar olarak girin (örneğin 1, 2, 3). Skaler çarpım için a ve b vektörleri \(n\) boyutlu olabilir; yeter ki boyutları aynı olsun. Vektörel çarpım içinse her iki vektörün de tam olarak üç bileşeni olmalıdır. Açılır menüden kaç anlamlı basamak görmek istediğinizi seçin; bu yalnızca gösterilen sonucu etkiler, asıl hesabı değiştirmez.
Formüllerin açıklaması
Skaler çarpım, karşılıklı bileşenleri çarpıp toplar:
$$\mathbf{a} \cdot \mathbf{b} = a_1 b_1 + a_2 b_2 + \dots + a_n b_n$$Sonucun sıfır çıkması, vektörlerin birbirine dik (ortogonal) olduğu anlamına gelir. Vektörel çarpım ise şu vektörü verir:
$$\mathbf{a} \times \mathbf{b} = \begin{pmatrix} a_2\,b_3 - a_3\,b_2 \\ a_3\,b_1 - a_1\,b_3 \\ a_1\,b_2 - a_2\,b_1 \end{pmatrix}$$Açı,
$$\cos\theta = \frac{\mathbf{a} \cdot \mathbf{b}}{\lVert \mathbf{a} \rVert \, \lVert \mathbf{b} \rVert}$$formülünden bulunur; bunun için her iki vektörün de sıfırdan farklı olması gerekir.
Çözümlü örnek
\(\mathbf{a} = (1, 2, 3)\) ve \(\mathbf{b} = (4, 5, 6)\) olsun. Skaler çarpım:
$$1\times 4 + 2\times 5 + 3\times 6 = 4 + 10 + 18 = \mathbf{32}$$Vektörel çarpımın bileşenleri ise \(c_1 = 2\times 6 - 3\times 5 = -3\), \(c_2 = 3\times 4 - 1\times 6 = 6\), \(c_3 = 1\times 5 - 2\times 4 = -3\) olup \(\mathbf{a}\times\mathbf{b} = (-3, 6, -3)\) sonucunu verir. Bu vektörün büyüklüğü
$$\sqrt{9+36+9} = \sqrt{54} \approx 7{,}3485$$olur.
Nokta Çarpımın, Vektör Çarpımın ve Açının Yorumlanması
Açı \(\theta\) ile ayrılmış iki \(\mathbf{a}\) ve \(\mathbf{b}\) vektörü için nokta çarpım \(\mathbf{a}\cdot\mathbf{b} = |\mathbf{a}|\,|\mathbf{b}|\cos\theta\) biçiminde yazılabilir. Hesaplayıcı açıyı ayrıca \(\theta = \arccos\left(\frac{\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}}{|\mathbf{a}|\,|\mathbf{b}|}\right)\) olarak verir; bu açı her zaman 0° ile 180° arasındadır.
Nokta çarpımı okumak
- Pozitif: açı 90°'den küçüktür (vektörler genel olarak aynı yöne bakar).
- Negatif: açı 90°'den büyüktür (vektörler genel olarak zıt yönlere bakar).
- Sıfır: vektörler diktir (ortogonaldir) ya da vektörlerden biri sıfır vektördür.
- Paralel: nokta çarpım, büyüklüklerin çarpımının +1 katına eşittir, çünkü \(\cos 0^\circ = 1\).
- Ters paralel: nokta çarpım, büyüklüklerin çarpımının -1 katına eşittir, çünkü \(\cos 180^\circ = -1\).
Vektör çarpımını okumak
- Büyüklük \(|\mathbf{a}\times\mathbf{b}| = |\mathbf{a}|\,|\mathbf{b}|\sin\theta\)'dır. Bu, iki vektörün gerdiği paralelkenarın alanıdır.
- Vektör çarpımı sıfırsa vektörler paraleldir ya da ters paraleldir, ya da vektörlerden biri sıfır vektördür.
- Yön, her iki vektöre diktir ve sağ el kuralını izler: parmaklarınızı \(\mathbf{a}\) yönünden \(\mathbf{b}\) yönüne doğru kıvırın, başparmağınız \(\mathbf{a}\times\mathbf{b}\) yönünü gösterir.
- Vektör çarpımı değişmeli değildir (anti-değişmelidir): \(\mathbf{a}\times\mathbf{b} = -(\mathbf{b}\times\mathbf{a})\).
- Standart vektör çarpımı 3 boyutlu vektörler için tanımlanır. Nokta çarpım ise eşleşen her boyutta çalışır.
Nokta çarpım ile vektör çarpım, üç boyutta \((\mathbf{a}\cdot\mathbf{b})^2 + |\mathbf{a}\times\mathbf{b}|^2 = |\mathbf{a}|^2|\mathbf{b}|^2\) bağıntısıyla birbirine bağlıdır.
Yaygın Vektör Yapılandırmalarının Karşılaştırılması
Bu 3 boyutlu örnekler, nokta çarpımın, vektör çarpımın ve açının birlikte nasıl davrandığını gösterir.
| Yapılandırma | a | b | Nokta çarpım | Vektör çarpım | Vektör çarpımın büyüklüğü | Açı |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Paralel | (1, 0, 0) | (2, 0, 0) | 2 | (0, 0, 0) | 0 | 0° |
| Dik | (1, 0, 0) | (0, 1, 0) | 0 | (0, 0, 1) | 1 | 90° |
| Ters paralel | (1, 0, 0) | (-1, 0, 0) | -1 | (0, 0, 0) | 0 | 180° |
| Geniş açılı | (1, 0, 0) | (-1, 1, 0) | -1 | (0, 0, 1) | 1 | 135° |
Geniş açılı satırın kontrolü: nokta çarpım \(1\cdot(-1) + 0\cdot 1 + 0\cdot 0 = -1\)'dir. Büyüklükler \(|\mathbf{a}| = 1\) ve \(|\mathbf{b}| = \sqrt{2}\)'dir. Buna göre \(\cos\theta = \frac{-1}{1\cdot\sqrt{2}} \approx -0.7071\), dolayısıyla \(\theta = 135^\circ\)'dir. Vektör çarpım ise \((0\cdot 0 - 0\cdot 1,\; 0\cdot(-1) - 1\cdot 0,\; 1\cdot 1 - 0\cdot(-1)) = (0, 0, 1)\)'dir.
Vektör Çarpımlarında Temel Terimler
- Vektör
- Hem büyüklüğü hem de yönü olan bir niceliği temsil eden, sıralı sayılar listesi; örneğin \((3, -1, 2)\).
- Bileşen
- Bir vektörün tek bir girdisi; örneğin \(a_i\), \(i\) ekseni boyunca değer.
- Boyut
- Bir vektördeki bileşen sayısı. Nokta çarpım için iki vektörün aynı boyutta olması gerekir.
- Skaler çarpım (nokta veya iç çarpım)
- Tek bir sayı olan \(\sum_{i=1}^{n} a_i b_i\), değeri \(|\mathbf{a}||\mathbf{b}|\cos\theta\)'ya eşittir.
- Vektörel çarpım (vektör çarpımı)
- 3B vektörler için, her iki girdiye de dik yeni bir vektör. Bileşenleri \((a_2b_3 - a_3b_2,\; a_3b_1 - a_1b_3,\; a_1b_2 - a_2b_1)\) olup uzunluğu \(|\mathbf{a}||\mathbf{b}|\sin\theta\)'dır.
- Büyüklük (norm)
- Bir vektörün uzunluğu: \(|\mathbf{a}| = \sqrt{\sum_{i=1}^{n} a_i^2}\).
- Ortogonal
- Nokta çarpımları sıfır olduğunda iki vektör ortogonaldir; yani 90° açıyla kesişirler.
- Paralel
- Biri diğerinin skaler katıysa iki vektör paraleldir. Pozitif katsayı 0° verir, negatif katsayı (ters paralel) 180° verir. 3B'de vektör çarpım bu durumda sıfır vektördür.
- Sağ el kuralı
- \(\mathbf{a}\times\mathbf{b}\) yönü için bir kuraldır: sağ elinizin parmaklarını \(\mathbf{a}\) yönünden \(\mathbf{b}\) yönüne doğru kıvırın, başparmak sonucun yönünü gösterir.
- Birim vektör
- Büyüklüğü 1 olan vektör. Sıfır olmayan her vektör \(\hat{\mathbf{a}} = \mathbf{a}/|\mathbf{a}|\) biçiminde normalleştirilebilir.
- İzdüşüm
- \(\mathbf{a}\) vektörünün \(\mathbf{b}\) doğrultusundaki bileşeni. Skaler izdüşüm \(\frac{\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}}{|\mathbf{b}|}\), vektörel izdüşüm ise \(\frac{\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}}{|\mathbf{b}|^2}\,\mathbf{b}\)'dir.
Sıkça sorulan sorular
Vektörel çarpımım neden tanımsız çıkıyor? Vektörel çarpım yalnızca 3 boyutlu vektörler için tanımlıdır. Hem a hem de b vektörünün tam olarak üç bileşeninin olduğundan emin olun.
Skaler çarpım neden tanımsız? Skaler çarpım için a ve b vektörlerinin bileşen sayılarının aynı olması gerekir. Boyutları farklıysa bu işlem tanımlı değildir.
Skaler çarpımın sıfır çıkması ne anlama gelir? İki vektörün birbirine dik (aralarındaki açının 90 derece) olduğu anlamına gelir.