Khoảng cách vòng tròn lớn là gì?
Khoảng cách vòng tròn lớn là đường đi ngắn nhất giữa hai điểm trên bề mặt một hình cầu, được đo dọc theo chính bề mặt đó. Trên Trái Đất, đây chính là lộ trình mà máy bay hoặc tàu biển bám theo để rút ngắn quãng đường di chuyển. Vì Trái Đất gần như là một khối cầu, nên một "đường thẳng" nối hai tọa độ thực ra lại cong theo độ cong của địa cầu — vòng tròn lớn chính là cung của vòng tròn lớn nhất có thể vẽ đi qua cả hai điểm đó.
Cách sử dụng công cụ
Hãy nhập vĩ độ và kinh độ của hai điểm dưới dạng độ thập phân. Dùng giá trị âm cho Nam bán cầu (vĩ độ) và Tây bán cầu (kinh độ). Công cụ sẽ trả về khoảng cách theo kilômét, dặm và hải lý. Phép tính sử dụng bán kính trung bình của Trái Đất là 6.371 km.
Giải thích công thức
Công cụ này áp dụng định luật cosin trên mặt cầu:
$$d = R \cdot \arccos\!\Big( \sin\varphi_1 \sin\varphi_2 + \cos\varphi_1 \cos\varphi_2 \cos\Delta\lambda \Big)$$Trong đó \(\varphi\) là vĩ độ và \(\lambda\) là kinh độ, cả hai đều được đổi sang đơn vị radian. Phần \(\arccos\) cho ra góc ở tâm giữa hai điểm (tính bằng radian); khi nhân với bán kính \(R\), góc này được quy đổi thành khoảng cách trên bề mặt. Giá trị bên trong \(\arccos\) được giới hạn trong khoảng \([-1, 1]\) để tránh sai số làm tròn.
Ví dụ minh họa
Từ New York (40,7128°, −74,0060°) đến London (51,5074°, −0,1278°): sau khi đổi sang radian và áp dụng công thức, ta thu được góc ở tâm khoảng \(0{,}8775\) radian. Nhân với 6.371 km cho kết quả:
$$d = 6371 \cdot 0{,}8775 \approx 5591\ \text{km}\ (\approx 3474\ \text{dặm},\ \approx 3019\ \text{hải lý})$$Các hằng số và hệ số chuyển đổi được sử dụng
Máy tính này mô hình hóa Trái Đất như một quả cầu hoàn hảo. Đây là các hằng số nằm sau công thức và các phép chuyển đổi đơn vị.
| Đại lượng | Giá trị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bán kính trung bình Trái Đất \(R\) | 6,371 km | Bán kính trung bình theo IUGG, dùng trong công thức |
| Bán kính xích đạo | 6,378.137 km | Elipsoid WGS-84 (bán trục lớn) |
| Bán kính cực | 6,356.752 km | Elipsoid WGS-84 (bán trục nhỏ) |
| Kilômét sang dặm | 1 km = 0.621371 mi | Dặm luật định (statute mile) |
| Dặm luật định | 1 mi = 1.609344 km | Chính xác theo định nghĩa |
| Hải lý | 1 nmi = 1.852 km | Chính xác theo định nghĩa |
| Kilômét sang hải lý | 1 km = 0.539957 nmi | Làm tròn đến sáu chữ số thập phân |
| Độ sang radian | \(\pi/180 \approx 0.0174533\) | Nhân số độ với hệ số này |
Vì Trái Đất thực tế hơi dẹt, mô hình cầu có thể khác với mô hình elipsoid (chẳng hạn các đường trắc địa WGS-84) tới khoảng 0.5% tùy theo tuyến đường. Mô hình này đủ chính xác cho hầu hết các ước tính du lịch, hàng không và bản đồ, nhưng không đủ cho công việc đo đạc trắc địa.
Từng bước: Tính khoảng cách đường tròn lớn bằng tay
- Viết tọa độ theo độ thập phân kèm dấu. Vĩ độ Bắc và kinh độ Đông được ghi dương. Vĩ độ Nam và kinh độ Tây được ghi âm. Ví dụ, 40°T là −40.
- Chuyển sang radian. Nhân mỗi góc với \(\pi/180\): \(\varphi_1, \varphi_2\) từ các vĩ độ và \(\lambda_1, \lambda_2\) từ các kinh độ.
- Tính hiệu kinh độ. \(\Delta\lambda = \lambda_2 - \lambda_1\). Chỉ cosin của nó được dùng, nên dấu không quan trọng.
- Tính số hạng góc tâm. $$x = \sin\varphi_1 \sin\varphi_2 + \cos\varphi_1 \cos\varphi_2 \cos\Delta\lambda$$
- Giới hạn giá trị và lấy arccosin. Sai số làm tròn có thể đẩy \(x\) ra ngoài khoảng, nên hãy giới hạn về \([-1, 1]\). Khi đó góc tâm là \(\sigma = \arccos(x)\), tính bằng radian.
- Nhân với bán kính. \(d_{\text{km}} = 6371 \cdot \sigma\).
- Chuyển đổi đơn vị. \(d_{\text{mi}} = d_{\text{km}} \times 0.621371\) và \(d_{\text{nmi}} = d_{\text{km}} \div 1.852\).
Ví dụ minh họa: xích đạo, từ 0° đến 90°Đ
Lấy điểm 1 tại (0°, 0°) và điểm 2 tại (0°, 90°).
- Các tọa độ đã ở dạng độ thập phân có dấu.
- \(\varphi_1 = \varphi_2 = 0\) và \(\lambda_2 = 90 \times \pi/180 = \pi/2\).
- \(\Delta\lambda = \pi/2 - 0 = \pi/2\).
- \(x = \sin 0 \cdot \sin 0 + \cos 0 \cdot \cos 0 \cdot \cos(\pi/2) = 0 + 1 \cdot 1 \cdot 0 = 0\).
- \(\sigma = \arccos(0) = \pi/2 \approx 1.570796\) rad.
- \(d = 6371 \times 1.570796 \approx\) 10,007.54 km.
- Theo dặm: \(10{,}007.54 \times 0.621371 \approx 6{,}218.4\) mi. Theo hải lý: \(10{,}007.54 \div 1.852 \approx 5{,}403.6\) nmi.
Kết quả này chính xác bằng một phần tư chu vi Trái Đất, \(2\pi \times 6371 / 4\), nên rất dễ kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao khoảng cách trên GPS của tôi lại lệch một chút? Các hệ thống định vị thực tế thường dùng mô hình ellipsoid (WGS-84), có tính đến độ dẹt của Trái Đất. Công thức trên mặt cầu ở đây có độ chính xác trong khoảng 0,5%.
Còn công thức haversine thì sao? Haversine cho ra cùng kết quả nhưng ổn định hơn về mặt số học đối với những khoảng cách rất nhỏ. Với những quãng đường thông thường giữa các thành phố, định luật cosin vẫn cho độ chính xác hoàn hảo.
Tôi có thể dùng độ-phút-giây không? Không — bạn cần đổi tọa độ sang độ thập phân trước (ví dụ: 40°42′46″ = 40,7128°).